એક નજર આ તરફ...

ગીરનારનો રોપ-વે ગીરનારી ગીધ માટે 'સ્‍વર્ગની સીડી' બની જશે ?

2012-01-09T14:14:00.000+05:30

રામાયણના જટાયુને બાદ કરો તો મડદાં પર નભનારાં ગીધને આપણે ત્યાં ખાસ આદરભરી નજરે જોવાતાં નથી, પણ છેલ્લાં પાંચ-સાત વર્ષ દરમ્યાન તેમનાં માનપાન અને માવજત વધ્યાં છે. વધવાનું કારણ તેમની વસ્તીમાં ચિંતાજનક હદે થયેલો ઘટાડો છે. ૧૯૮૦ના દસકામાં ભારતનાં ૬ સ્પીસિસનાં ગીધોનો કુલ વસ્તીઆંક જ્યાં આઠેક કરોડ જેટલો ગણાતો ત્યાં આજે તે થોડાક હજાર પર આવી ગયો છે. ગુજરાતની વાત કરો તો ૨૦૦૫માં ફક્ત ૨,૬૫૦ ગીધ બચ્યાં અને હવે તો આબાદી ૧,૪૦૦ કરતાં પણ ઓછી છે.

આ તારાજી પાલતું ઢોરઢાંખરોને શારીરિક સોજાના ઓસડ તરીકે અપાતી ડાઇક્લોફેનેક નામની દવાને આભારી છે. દવાનું C22H38O5 એવું રાસાયણિક બંધારણ ઢોરોનાં મડદાં ખાનાર ગીધોની કિડનીને ખુવાર કરી નાખે છે, એટલે લાંબે ગાળે તેમનું મૃત્યુ નીપજે છે. કેંદ્ર સરકારે ૨૦૦૬માં ડાઇક્લોફેનેકને પ્રતિબંધિત જાહેર કર્યા છતાં તેના વેચાણમાં તથા વપરાશમાં ખાસ ફરક પડ્યો નથી. પરિણામે કુદરતના સફાઇ કામદાર જેવાં ગીધોનો સફાયો ચાલુ છે. સૌથી વધુ ઘટાડો Long-billed vulture/ગીરનારી ગીધની સંખ્યામાં થયો છે. ખુદ ગીરનારના ૧૮૦ ચોરસ કિલોમીટરના જંગલમાં એ સ્પીસિસનાં ગીધ દુર્લભ બન્યાં છે. એક સમયે તેઓ એટલી મબલખ સંખ્યામાં જોવા મળતાં કે તેમનું નામ લાંબી ચાંચનાં ગીધને બદલે ગીરનારી ગીધ પડ્યું.

આ ગીધ કેટલાંક વર્ષ થયે ચર્ચામાં છે. આજકાલ તો ચર્ચાસ્પદ પણ છે, કેમ કે તેને Z+ સિક્યોરિટી આપવાના મુદ્દા પર ગુજરાત સરકાર અને કેંદ્ર સરકાર વચ્ચે ઘર્ષણ જામ્યું છે. ઘર્ષણના મૂળમાં રોપ-વેનો સૂચિત પ્રોજેક્ટ છે, જેના અમલીકરણ માટે કેંદ્રનું પર્યાવરણ મંત્રાલય બિનશરતી મંજૂરી આપતું નથી. ગીરનારની તળેટીના ભવનાથ મંદિરથી શરૂ કરીને ૧,૦૩૫ મીટર ઊંચેના શિખરે અંબાજી મંદિર સુધી લગભગ ૫,૦૦૦ પગથિયાં ચડવાનો પરિશ્રમ યાત્રાળુ લોકોએ ન કરવો પડે એ રોપ-વે પ્રોજેક્ટનો મૂળભૂત હેતુ છે. ઊડનખટોલા કહેવાતો પ્રોજેક્ટ નક્કી કરાયો તો છેક ૧૯૬૮માં, પરંતુ ટેક્નિકલ કારણોસર યોજના અમલી ન બની. અંતે ૨૦૦૮માં બાંધકામ માટે ૧૨૦ કરોડનું બજેટ ફાળવી શિલારોપણ કરાયું અને ઉષા બ્રેકો કંપનીને રોપવેનો કોન્ટ્રાક્ટ અપાયો ત્યારે ગીરનારી ગીધની સુરક્ષાનો મુદ્દો વચ્ચે આવ્યો. એકંદરે કાળાશ પડતાં રાખોડી પીછાંવાળાં ગીધને રોપ-વેના કારણે ખલેલ પહોંચે એ ન ચાલે.

તળેટીથી ટોચ સુધી રોપ-વે માટે નક્કી થયેલા માર્ગ નીચે તથા નજીકમાં વૃક્ષો પર ગીરનારી ગીધનાં ૨૨ માળા છે, જેમાં કુલ ૪૭ ગીધ વસે છે. આ પક્ષીઓ મુખ્યત્વે વન્ય જનાવરોનાં મૃતદેહો પર નભે છે, જેમનાં માંસમાં ડાઇક્લોફેનેક હોતું નથી. રોપ-વેના અવિરત ટ્રાફિક દ્વારા ખલેલ પડવાને લીધે તમામ ગીધ પોતાના માળા તજી ગ્રામ્ય વિસ્તાર તરફ જતાં રહે એ મોટું જોખમ છે. પાલતું ઢોરોનાં ડાઇક્લોફેનેક વડે દૂષિત મડદાંનો આહાર ત્યાર પછી તેમને જીવતાં રહેવા ન દે. આથી કેંદ્રના પર્યાવરણ મંત્રાલયે રોપ-વે માટે પરવાનગી આપવાની બાબતે શરત મૂકી છે કે દોરડાની ગરગડીનો દરેક મિનારો ખાસ્સો ઊંચો હોવો જોઇએ અને માળામાં પક્ષીની આવનજાવન થતી દેખાય એ વખતે cable car/પેસેન્જર કેબિનોના ટ્રાફિકને સ્થગિત કરી દેવો જોઇએ. ઉપરાંત ગીધો માટે સલામત ભોજનની સ્થાનિક ‘રેસ્ટોરન્ટ’ ખોલાય એ જરૂરી છે.

આ શરતો મૂકાયા પછીયે ૨.૩ કિલોમીટર લાંબા રોપ-વેના માર્ગનું પર્યાવરણના દ્રષ્ટિકોણે સર્વેક્ષણ હજી ચાલુ છે. પર્યાવરણના નામે કરાતી આવી લાંબી પળોજણ પાછળનું લોજિક સમજાતું નથી. કુદરતનાં સફાઇ કામદારોની ભૂમિકા અદા કરતાં ગીધો પાસે અપેક્ષા તો એ રખાય છે કે તેઓ ઢોરઢાંખરોનાં મડદાંને થાળે પાડી દે, જેથી બદબો અને બિમારી ફેલાય નહિ. ડાઇક્લોફેનેકનું જોખમ ધ્યાનમાં લેતાં સફાઇનું એ કામ જ તેમની પાસે ન કરાવવાનું હોય તો તેમનાં રક્ષણ માટે આટલી જફા કર્યાનો મતલબ શો ? સરકારે ડાઇક્લોફેનેકના પ્રતિબંધનું કડક રીતે પાલન કરાવવું જોઇએ, પણ સરકારના કમનસીબે તે મક્કમ નિર્ધાર અને નિષ્ઠા માગી લેનારું કાર્ય છે.

ચંદ્રકળા -- ડિસેમ્‍બર ૧૦, ૨૦૧૧

2012-01-04T12:29:00.001+05:30

ડિસેમ્‍બર ૧૦, ૨૦૧૧ની મોડી સાંજે પૂર્વના આકાશમાં જે અદભૂત સ્‍કાય-શો જોવા મળ્યો તેની કેમેરામાં ઝડપાયેલી પળો--

નોંધઃ આ તસવીરો અંગ્રેજી 'સફારી'ના જાન્‍યુઆરી ૨૦૧૨ના અંકમાં 'મેગાપિક્સેલ' વિભાગ હેઠળ પ્રગટ કરી છે.

ટેલિવિઝન ન્‍યૂઝચેનલો : Breaking ના નામે હાંકે રાખોની હરિફાઇ

2011-12-02T11:34:00.000+05:30

એક જાણીતી ન્યૂઝ ચેનલના સંવાદદાતાએ થોડા વખત પહેલાં યોગગુરુ બાબા રામદેવને ઇન્ટર્વ્યૂ દરમ્યાન સવાલ કર્યો : ‘ભ્રષ્ટાચાર સામે વિરોધ કરી રહેલી ટીમ અણ્ણા દેશના કાળા નાણાં વિશે કોઇ મુદ્દો ઉઠાવી નથી રહી. આ બાબતે તમારો શો અભિપ્રાય છે ?’

બાબા રામદેવ : ‘એ તેમનો વ્યક્તિગત મામલો છે. કાળા નાણાંના મુદ્દાને તેઓ ટેકો આપે કે ન આપે તેનાથી મને કશો ફરક પડતો નથી. ટીમ અણ્ણાએ ભ્રષ્ટાચારના વિરોધમાં આંદોલન શરુ કર્યું એ પહેલાંથી હું કાળા નાણાં સામે ઝૂંબેશ ચલાવી રહ્યો છું. આ ઝૂંબેશ મારી રાષ્ટ્રીય ફરજ છે. અણ્ણા હજારે તે ઝૂંબેશને ટેકો આપે તો ઠીક અને ન આપે તો પણ ઠીક.’

આટલો વાર્તાલાપ પૂરો થયો ત્યાં બીજી જ મિનિટે ન્યૂઝચેનલે તેના લાઇવ સમાચારનું મથાળું બાંધ્યું : Breaking News: Baba Ramdev attack on Team Anna!

રામદેવે ટીમ અણ્ણા વિરુદ્ધ કોઇ પણ જાતનું જલદ વાક્ય ઉચ્ચાર્યું ન હતું. ઊલટું, ન્યૂઝરિપોર્ટરે પોતે તેના સવાલમાં એમ કહ્યું કે ટીમ અણ્ણા દેશના કાળા નાણાંના મુદ્દે અવાજ ઊઠાવતી નથી અને છતાં ન્યૂઝચેનલે રાઇનો પર્વત ઊભો કર્યો.

આ પ્રસંગ ભારતનું ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિઆ હજી કેટલું અપરિપક્વ છે તેમજ સમાચારને સનસનીખેજ બનાવવા ખાતર કેટલી હદે શાબ્દિક છૂટછાટ લે છે તેનું ઉદાહરણ છે. એક સમયે આવાં પ્રસંગો અપવાદ ગણાતાં, જ્યારે આજે જાણે કે નિયમ બન્યાં છે. સમાચારોને સીધાસાદા સ્વરૂપે રજૂ ન કરવા; ઊલટું, દર્શકગણમાં સસ્પેન્સનું, ઉત્કંઠાનું અને તણાવનું વાતાવરણ ઊભું થાય એ ખાતર સીધાસાદા સમાચારનેય બહેલાવીચગાવીને તેમજ સેન્સેશનલ બનાવીને રજૂ કરવાનો ધારો પડી ગયો છે. દેશની અનેક ન્યૂઝચેનલોએ પોતપોતાના TRP/Television Rating Points વધારવા અગર તો જાળવી રાખવા માટે તે ધારો અપનાવી લીધો છે. સ્વાભાવિક વાત છે કે ચેનલનો TRP જેટલો ઊંચો એટલી વધુ જાહેરાતો તેને મળી શકે. અમુક ન્યૂઝચેનલો તો વળી Paid News ની હાટડી માંડીને બેઠી છે. પોતાની જાહેરાત સમાચારના સ્વરૂપે રજૂ કરવા માગતી (અને તે બહાને વધુ લોકો સુધી પહોંચવા માગતી) કંપનીઓ એવી ન્યૂઝચેનલોને Paid News હેઠળ માતબર રકમ ચૂકવે, જેના બદલામાં ન્યૂઝચેનલ તે કંપનીના, તેની પ્રોડક્ટ્સના તેમજ કંપનીના સંચાલકોના ગુણગાન ગાતો રીતસરનો ન્યૂઝરિપોર્ટ તૈયાર કરી દર્શકો સમક્ષ સમાચારના સ્વરૂપે રજૂ કરે છે.

ન્યૂઝચેનલો દ્વારા મીડિઆના આવા દૂરુપયોગને કારણે સમાચારોની ગંભીરતાનો તેની વિશ્વસનીયતાનો, દેશ પર તેની નિકટતમ યા દીર્ઘકાલિન અસરોનો તેમજ વિશ્લેષણાત્મક દ્રષ્ટિકોણનો કચ્ચરઘાણ નીકળી રહ્યો છે. દેશનો સરેરાશ નાગરિક એ બાબતે બેધ્યાન છે, જ્યારે સરકારનું સૂચના અને પ્રસારણ મંત્રાલય નિદ્રાધિન છે. ટેલિવિઝન મીડિઆ પર કોઇપણ જાતનો અંકુશ ભારત સરકારે રાખ્યો નથી, માટે ચેનલોના સંચાલકોને છૂટ્ટો દોર મળ્યો છે.

આ સ્થિતિમાં બદલાવ આણવા માટે થોડા દિવસો પહેલાં પ્રેસ કાઉન્સીલ ઓફ ઇન્ડિયાના ચેરમેન માર્કંડેય કાત્જુએ સૌપ્રથમ વખત પહેલ કરી. દેશભરની ચેનલોને કાઉન્સીલના કાયદાઓના દાયરામાં લાવવાનો પ્રસ્તાવ તેમણે રજૂ કર્યો. પરિણામ કાત્જુએ ધાર્યા મુજબનું આવ્યું. બધી ન્યૂઝચેનલો તેમને લઇ પડી અને તેમના નિવેદનોનું પોતાપોતાની રીતે અર્થઘટન કરીને તેમજ હકીકતોને તોડીમરોડીને સમાચારરૂપે રજૂ કરી. ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિઆના સંગઠને કાત્જુને રોકડું પરખાવ્યું કે તમે પ્રેસ કાઉન્સીલના વડા છો, માટે પ્રિન્ટ મીડિઆથી નિસ્બત રાખો; ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિઆમાં ચંચૂપાત ન કરો. અપમાનજનક કડવા અનુભવો થવા છતાં મક્કમ મનોબળના અને સ્પષ્ટ વિચારસરણીના કાત્જુ ડગ્યા નહિ. દેશનું પ્રિન્ટ મીડિઆ (અખબારો) પર જેમ ૧૯૬૬ની સાલથી પ્રેસ કાઉન્સીલ ઓફ ઇન્ડિયાની કાયદાકીય દેખરેખ છે તેમ ઇલેક્ટ્રોનિક મીડિઆને (ટી.વી. ચેનલોને) પણ કાઉન્સીલ હેઠળ મૂકવાની દરખાસ્ત તેમણે પ્રધાનમંત્રીને લખી મોકલી અને કાઉન્સીલને વધુ સત્તાકીય અધિકારો આપવા માટે અપીલ કરી. આમ કરવા પાછળ માર્કંડેય કાત્જુનો એકમાત્ર ઉદ્દેશ મીડિઆનો દુરુપયોગ થતો અટકાવવાનો અને ખાસ તો ન્યૂઝચેનલોને પરિપક્વ બનાવવાનો છે, માટે તેમનું એ પગલું બિરદાવવાલાયક છે. પાવરફુલ મીડિઆ લોબી સામે કાત્જુની જીત થયાના Breaking News ની ઇન્તેજારી રહેશે!

ભારતના માલેતુજાર પ્રધાનોની મૂડીમાં બઢતી અને બઢતી

2011-11-07T18:04:00.000+05:30

પાકિસ્તાનમાં ૧૯૭૦ના અરસા દરમ્યાન બિઝનેસમેન-કમ-પોલિટિશયન નવાઝ શરીફના ખાનદાન સહિત ૨૨ કુટુંબો દેશની ૬૬% ઔદ્યોગિક સંપત્તિ ધરાવતાં હતાં. આમાં ઘણાં ખરાં કુટુંબો એવાં કે જેમના અગ્રણી સભ્યને પ્રાંતમાં યા કેંદ્રમાં પ્રધાનપદ મળ્યું હતું. આપણને તે વખતે ભારત સરકારના પ્રધાનો કેટલી સંપત્તિના આસામી છે તેના અંગે કશી જાણકારી ન હતી. દેખીતું કારણ એ કે રાજકીય ભ્રષ્ટાચાર ત્યારે પણ રાષ્ટ્રવ્યાપી હોવા છતાં સરકારે પ્રજાના દબાણ સામે ઝૂકી નછૂટકે સંપત્તિના આંકડા જાહેર કરવા પડે એટલી હદે જનમત કેળવાયો ન હતો.

આજે કૌભાંડો વડે ઘેરાયેલી કેંદ્ર સરકારે પોતાની છબી સુધારવા માટે પારદર્શકતાના નામે પ્રધાનોની માલમિલકતના આંકડા વેબસાઇટ (http://pmindia.nic.in/rti.htm) પર મૂકવા પડ્યા છે. પગલું આવકારપાત્ર છે, પણ આંકડાની જરા છણાવટ કરો તો છબી સુધરવાને બદલે ક્યાંય વધારે બગડી હોય તેમ જણાય છે. સરકારની જમ્બો કેબિનેટના ૭૭ પ્રધાનોની કુલ મિલકત Rs.૮૧૬ કરોડ છે--એટલે કે પ્રજાનો તે દરેક કથિત સેવક સરેરાશ Rs.૧૦.૬ કરોડનો આસામી છે. સૌથી ચોંકાવનારો કુબેરભંડાર સિનિઅર કોંગ્રેસી નેતા કમલનાથનો છે. ચાલીસેક વર્ષ પોલિટિક્સમાં જ રહીને તથા બાંધ્યા પગારનું માત્ર પ્રધાનપદું ભોગવીને તેમણે Rs.૨૬૩ કરોડનો દલ્લો શી રીતે એકઠો કર્યો તેનો ખુલાસો વડા પ્રધાનના કાર્યાલયે મૂકેલી વેબસાઇટમાં મળતો નથી.

વધુ ઘેરું રહસ્ય હોય તો કેંદ્રના પ્રધાનોની સંપત્તિમાં આવેલી ઝડપી બરકતનું, જેને ફિલ્મી ભાષામાં વન ટુ કા ફોર કહો તો ચાલે. મે, ૨૦૦૯માં પ્રધાનદીઠ મિલકતનો સરેરાશ ફિગર Rs.૭.૩ કરોડ હતો, જે માત્ર ૨૮ મહિના પછી ઓગસ્ટ, ૨૦૧૧માં એવરેજ Rs.૩.૩ કરોડના વધારા સાથે Rs.૧૦.૬ કરોડની સપાટીએ પહોંચ્યો. વિશેષ ધ્યાન ખેંચનાર અને દરેક ધંધાદારી અકાઉન્ટન્ટ માટે વિચારપ્રેરક દ્રષ્ટાંત પ્રફુલ્લ પટેલનું લેખાય, જેમણે મે, ૨૦૦૯ની ચૂંટણી વખતે એફિડેવિટમાં પોતાની અસ્કયામતો Rs.૭૯ કરોડ હોવાનું જણાવ્યું હતું. ૨૦૧૧ના ઓગસ્ટ સુધીમાં તો તેમણે પોતાની સ્થાવર અને જંગમ મિલકતો વધારીને Rs.૧૨૨ કરોડ જેટલી કરી નાખી. સાદી ગણતરી માંડો તો જણાય કે વચગાળાના ૨૮ મહિનામાં તેમની આવકનું મીટર રોજના Rs.૫,૦૦,૦૦૦ કરતાં વધુ દરે ફર્યું. આ બધો સમય તેઓ નાગરિક ઊડ્ડયન ખાતાના પ્રધાન હતા.

આશ્ચર્યના બીજા આંચકા માટે તૈયારી રાખો. પ્રફુલ્લ પટેલની સંપત્તિમાં ૫૩%નો વધારો જો માનો યા ન માનો જેવો જણાતો હોય તો ૧૦૯૨%ના વધારા અંગે શું માનો છો ? કેંદ્ર સરકારના એસ. જગતરક્ષકન નામના મંત્રીએ ૨૦૦૯માં ચૂંટણી વખતના સોગંદનામા મુજબ પોતાની મૂડી Rs.૫.૯ કરોડ બતાવી હતી. ૨૦૧૧માં તેમનો એ જુમલો રોકેટવેગે વધીને Rs.૭૦ કરોડે પહોંચ્યો. ધનભંડારમાં તેમણે રોજેરોજ સરેરાશ Rs.૭,૬૨,૦૦૦ ઉમેર્યા. જુનિઅર પ્રધાન મિલિંદ દેવરાને તેમણે ક્યાંય ભોંઠાં પાડી દીધા, કારણ કે દેવરાએ રોજના લગભગ Rs.૧,૯૦,૦૦૦ કરતાં વધુ ગજુ કાઢ્યું નહિ. બીજા જુનિઅર પ્રધાન રાજીવ શુક્લનું ગાડું દૈનિક Rs.૨,૬૦,૦૦૦ પાસે અટક્યું.

આ બધા જાજરમાન આંકડા જોયા પછી સવાલ એ થાય કે સરકારને દૂધે ધોયેલી જાહેર કરવા વડા પ્રધાને દાખવેલી પારદર્શકતામાં ખરેખર પારદર્શક જેવું શું છે ? પ્રધાનોની આંજી દેતી સંપત્તિ પ્રજાની નજર સામે આવી છે, પણ આવકના કયાં સાધનો દ્વારા સંપત્તિનો ખડકલો કરાયો તે જાણવાનો પ્રજાને અધિકાર ખરો કે નહિ ? પાયાનો સવાલ તો એ છે. સવારથી સાંજ લગી કેંદ્ર સરકારના મંત્રાલયમાં (અને વચ્ચે ક્યારેક પાર્લામેન્ટમાં) બેસી રહેતો પ્રધાન રોજના પાંચ-સાત લાખ રૂપિયાની ટંકશાળ કેવી રીતે પાડે એ પ્રજાએ જાણવું રહ્યું અને સરકારે જણાવવું રહ્યું. ખાસ કરીને એવા માહોલમાં કે જ્યાં (ડો. અર્જુનસેન ગુપ્તા કમિટિના રિપોર્ટ મુજબ) ૮૩.૬ કરોડ લોકોને રોજની Rs.૨૦ થી વધુ આમદાની મળતી નથી.

ગરીબીનાબૂદીના શોર્ટ-કટ જેવી ગરીબીરેખાની નવી વ્યાખ્યા

2011-10-04T11:33:00.002+05:30

અર્થતંત્રના આંકડાઓની વિશ્વસનીયતા માટે અંગ્રેજીમાં એક જાણીતી ઉક્તિ છે: Lies, damn lies and statistics ! ગુજરાતીમાં તેનો સરળ તરજુમો કરવો હોય તો કંઇક આવો થાય: જુઠ્ઠાણું, હળાહળ જુઠ્ઠાણું અને એનાથી પણ વધુ જુઠ્ઠાણું એટલે અર્થતંત્રના આંકડા !

આ ઉક્તિને સાચી ઠરાવતો એક તાજો દાખલો દિલ્હીની સરકારે ગયે મહિને ‘ગરીબી’ શબ્દની નવી વ્યાખ્યા બાંધીને બેસાડ્યો. વ્યાખ્યા મુજબ શહેરી વિસ્તારમાં રોજના Rs.૩૨ અને ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં રોજના Rs.૨૬ કે તેથી વધુ ખર્ચ કરનારી વ્યક્તિને ગરીબ કહી શકાય નહિ. પરિણામે એવી વ્યક્તિને સરકાર તરફથી Below Poverty Line/BPL યોજનાઓ હેઠળ અપાતા લાભો મળી શકે નહિ. આ વ્યાખ્યાએ ભારતીય અર્થતંત્રના આંકડાઓને કેવી રીતે બદલી નાખ્યા તે સમજવા જેવું છે.

આપણે ત્યાં ‘ગરીબ’ શબ્દને લગતી વ્યાખ્યા હંમેશાં વિવાદાસ્પદ રહી છે. લગભગ ૬૫ વર્ષ પહેલાં એમ નક્કી થયું હતું કે શહેરી અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં રોજનો અનુક્રમે ૨,૧૦૦ કેલરીથી અને ૨,૪૦૦ કેલરીથી ઓછો ખોરાક પામતા હોય તેમને ગરીબ તરીકે વર્ગીકૃત કરવા જોઇએ. આવી સંકુચિત વ્યાખ્યાને હાસ્યાસ્પદ ગણવી રહી, કેમ કે પર્યાપ્ત કેલરી મેળવતી વ્યક્તિ પાસે સાબુ, કેરોસીન, પગરખાં, કપડાં વગેરે ખરીદવાના પૈસા ન હોય તો પણ વ્યાખ્યા મુજબ એ ગરીબ કહેવાય નહિ. આમ છતાં આપણી સરકારો આવા ભ્રામક માપદંડને વળગી રહી. છેવટે નવેમ્બર, ૨૦૦૯માં ભારતના આયોજન પંચે નીમેલી સુરેશ તેન્ડુલકર સમિતિએ ગરીબીરેખા અંગે નવાં ધારાધોરણોનો રિપોર્ટ આપ્યો. નવાઇની વાત એ કે રિપોર્ટ ૨૦૦૪-૦૫માં જે તે ચીજવસ્તુઓના (દા.ત. ઘઉં, ચોખા, મીઠું વગેરેના) ભાવોને આધારે તૈયાર કરાયો હતો, જે મુજબ શહેરી વિસ્તારમાં જે વ્યક્તિ રોજના Rs.૨૦ કરતાં અને ગ્રામ્ય વિસ્તારમાં જે વ્યક્તિ રોજના Rs.૧૫ કરતાં ઓછી રકમ ખર્ચતી હોય તે ગરીબ લેખાય એવું તેન્ડુલકર સમિતિએ ઠરાવ્યું.

Photo: AP

આ આંકડાઓના જ આધારે ગયે મહિને આયોજન પંચે ગરીબીરેખાનું નવું માપદંડ નક્કી કર્યું. વ્યક્તિની દૈનિક ખરીદશક્તિની ગણતરી માંડતી વખતે તેણે ચીજવસ્તુઓના ૨૦૦૪-૦૫ની સાલના જ ભાવોને ધ્યાનમાં લીધા. ખરેખર તો ૨૦૧૧ના ભાવોને કેંદ્રમાં રાખી હિસાબ માંડવો જોઇએ, પણ એમ કરવા જતાં ગરીબીરેખા નક્કી કરતો આંકડો ઊંચો આવે એ સ્વાભાવિક હતું. એક ગણતરી મુજબ ફુગાવાના વર્તમાન દરને તેમજ મોંઘવારીને ધ્યાનમાં લો તો રોજની સરેરાશ ૨,૨૦૦ કેલરી મેળવવા માટે જરૂરી ખોરાક પાછળ આજે Rs.૪૪ કરતાં ઓછો દૈનિક ખર્ચ ન થાય. જીવનજરૂરિયાતની અન્ય ચીજવસ્તુઓ પાછળ થતા ખર્ચનો પણ કરકસરિયો હિસાબ ગણો તો બીજા Rs.૫-૭ ઉમેરી શકાય. (FYI: ગરીબીરેખા માટે વર્લ્ડ બેન્કે ઠરાવેલો દૈનિક ખર્ચ ૧.૨૫ ડોલર છે). તાજેતરમાં Rs.૩૨નો આંકડો તો પછી ગરીબીરેખાના લેવલ તરીકે પસંદ કેમ કરાયો ?

કારણ સમજી શકાય તેવું છે: ગરીબીરેખાનો સૂચકઆંક જેટલો નીચો, દેશમાં ગરીબોની સંખ્યા એટલી ઓછી ! ગરીબીરેખાનો નવો દર Rs.૩૨ નો કર્યા પછી આજે ભારતમાં ૪૦.૭૪ કરોડ લોકો ગરીબીરેખા નીચે જીવતા હોવાનું કહેવાય છે. (આ આંકડો પ્લાનિંગ કમિશને માત્ર અંદાજ માંડીને તારવ્યો છે). માનો કે ગરીબીરેખા Rs.૩૨ ને બદલે Rs.૫૦ મુજબ ગણો તો શું બને? દેખીતી વાત કે દેશમાં ગરીબોની સંખ્યાનો ફિગર ૪૦.૭૪ કરોડ કરતાં ક્યાંય વધી જાય. ગરીબીનાબૂદીનાં બણગાં ફૂંકતી સરકાર માટે એ સ્થિતિ આવકાર્ય નથી.

ગરીબોનું જીવનસ્તર ઊંચે લાવવાનો સારો ઉપાય ફુગાવાના દરને ઘટાડવાનો છે, પણ એમ કરવામાં સરકાર નિષ્ફળ ગઇ છે. પરિણામે ગરીબીનો આંક ઘટાડવાના શોર્ટ-કટ ઇલાજ તરીકે તેણે ગરીબીરેખાને જ તેના જરૂરી સ્તર કરતા નીચા લેવલે આણીને મૂકી દીધી છે. આને અર્થતંત્રના આંકડા સાથે manipulation/ચેડાં ન કહો તો બીજું શું કહો ?

એક જાણીતા અર્થશાસ્ત્રીના મતે ભારતની પ્રગતિનો ઘણો ખરો લાભ આર્થિક રીતે ઉપલા વર્ગના લોકોને મળે છે, જેમની સંખ્યા ૨૨.૫ કરોડથી વધારે નથી. સૌથી ગરીબ એવા ૧૦% લોકોને દેશની આવકનો કુલ માત્ર ૩% હિસ્સો પ્રાપ્ત થાય છે. સૌથી પૈસાદાર એવા ૧૦% લોકો કુલ ૩૧% હિસ્સો લઇ જાય છે. આમ છતાં દિલ્હીમાં બેઠેલી સરકાર આમ આદમીની હોવાનો દાવો કરે છે.

Update: તાજા સમાચાર મુજબ પ્‍લાનિંગ કમિશને ગરીબીરેખાની વ્‍યાખ્‍યા પર પુનઃવિચાર કરવાનું ઠરવ્‍યું છે.

અન્નાનું ભ્રષ્‍ટાચાર વિરોધી આંદોલન આટલું ગાજ્યું કેમ?

2011-09-02T14:01:00.001+05:30

ભ્રષ્ટાચારને અંકૂશમાં રાખવા ખાતર છેક ૧૯૬૮માં જેની રચના કરાઇ હતી તે લોકપાલ બિલે ગયે મહિને ફરી વખત ભારતના રાજકારણમાં ખળભળાટ મચાવ્યો. અગાઉ ૧૯૬૯, ૧૯૭૧, ૧૯૭૭, ૧૯૮૫, ૧૯૮૯, ૧૯૯૫, ૨૦૦૧, ૨૦૦૫ અને ૨૦૦૮ એમ નવેક વખત લોકપાલ બિલ ભારતીય સંસદમાં રજૂ પામ્યું અને દરેક વખતે સાંસદોએ તેને ઠુકરાવી પોતાની અમર્યાદ સત્તાનો વિશિષ્ટાધિકાર ભોગવ્યો. ૨૦૧૧માં એ ઘટનાનું વધુ એક વખત પુનરાવર્તન થયું. આ વખતે જો કે સ્થિતિ જુદી હતી. ભૂતકાળમાં વારંવાર ઊઠેલા અને થોડા જ વખતમાં શમી ગયેલા લોકપાલ બિલના મુદ્દાએ ગયે મહિને ‘ક્રાંતિ’ની જ્વાળા ચેતાવ્યા પછી તેણે જલદી બૂઝવાનું નામ ન લીધું. ઊલટું, દિવસોદિવસ તે વધુ ને વધુ તેજ થતી રહીને છેવટે દાવાનળની માફક દેશ આખામાં ફેલાઇ. આમ કેમ બન્યું ? એવું તે શું પરિવર્તન એકાએક આવ્યું જેણે અન્ના હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનને દેશમાં જ નહિ, પરદેશમાં પણ ચર્ચાનો મુદ્દો બનાવ્યો ?

જવાબનું મૂળ તપાસવું હોય તો ભારતના રાજકારણમાં નહિ, પણ અર્થશાસ્ત્રમાં થોડુંક ઉત્ખનન કરવું જોઇએ. નહિ, ઇકોનોમિક્સના અટપટાં સિદ્ધાંતો અને વાયડાં સમીકરણો સાથે બાથ ભીડવાની અહીં વાત નથી. મુદ્દો અલગ છે એટલું જ નહિ, પણ જરા વિચારપ્રેરક છે.

આજથી અઢી દાયકા પહેલાં ૧૯૮૫-૮૬ના અરસામાં ભારતની ૯૩% પ્રજા એવી હતી કે જેમની માસિક આવક રૂપિયા ૭,૫૦૦ જેટલી હતી. આ જબરજસ્ત સંખ્યામાં લગભગ ૩૮% લોકો એવા કે જેઓ ગરીબીરેખા નીચે જીવન ગુજારતા હતા. નરસિંહ રાવે ૧૯૯૧માં ઉદાર આર્થિક નીતિ અપનાવી ત્યારે અનેક બિનજરૂરી નીતિનિયમોની સાંકળે બંધાયેલા ભારતીય અર્થતંત્રે પહેલી વાર આઝાદીનો શ્વાસ લીધો. દેશનો આયતનિકાસ વેપાર વધ્યો, માટે આર્થિક વિકાસદર પણ વધ્યો. દસેક વર્ષમાં તો ગરીબીરેખા નીચે જીવતા લોકોની સંખ્યા ઘટીને ૨૬% ના આંકડે આવી, જ્યારે માસિક રૂપિયા ૭,૫૦૦ જેટલી આવક ધરાવતા ભારતીયોનો ફિગર ૯૩%થી ઘટીને ૫૪% સુધી પહોંચ્યો. આ બંને દરમાં નોંધાયેલો ઘટાડો એ વાતનો સૂચક હતો કે ભારતમાં લોકોનું આર્થિક જીવનસ્તર (નહેરુ-ઈંદિરા અને રાજીવ ગાંધીના શાસનકાળની તુલનાએ) ક્યાંય ઊંચું ગયું હતું.

ઉદાર આર્થિક નીતિએ આણેલા પરિવર્તનનો બીજો દાખલો--રૂપિયા ૨૦,૦૦૦ થી ૧,૦૦,૦૦૦ વચ્ચેની માસિક આવક ધરાવતા લોકો અર્થશાસ્ત્રની ફૂટપટ્ટી મુજબ મધ્યમ વર્ગના એટલે કે મિડલ ક્લાસના વર્ગમાં આવે છે. ૧૯૯૫૯૬ના અરસામાં આપણે ત્યાં આવા લોકોની સંખ્યા ૨.૫ કરોડ હતી, તો આજે મિડલ ક્લાસમાં જેમની ગણના થઇ શકે એવા ભારતીયો ૧૬ કરોડથી ઓછા નથી. (ભારતનો આર્થિક વિકાસદર જોતાં ૨૦૧૫ સુધીમાં આંકડો ૨૬ કરોડને વટાવી જાય તેમ છે). ભારતની ૧ અબજ જેટલી વસ્તી સામે ૧૬ કરોડનો આંકડો નજીવો જણાય, પણ એ નજીવો આંકડો અર્થતંત્રની દ્રષ્ટિએ બહુ વગદાર અને વજનદાર છે. કારણ સ્વાભાવિક છે. મિડલ ક્લાસ લોકોના હસ્તે મોબાઇલ ફોનથી માંડીને મોટરકાર સુધીની અનેક ચીજવસ્તુઓની ખરીદી થતી રહે છે, જેને કારણે અર્થતંત્રનાં ચક્રો સતત ગતિમાન રહી શકે છે.

અલબત્ત, આજના ‘ન્યૂ’ મિડલ ક્લાસ અને વીસ વર્ષ પહેલાંના મિડલ ક્લાસ વચ્ચે બહુ મોટો તફાવત છે. નેહરુ-ગાંધીના શાસન વખતે ભારતમાં ખાનગી કંપનીઓનો આજે જોવા મળે છે તેવો રાફડો ન હતો. રોજગારીની તકો સીમિત હતી એટલું જ નહિ, પણ પગારનું ધોરણ હતાશાજનક હતું. સરેરાશ વ્યક્તિ સરકારી તેમજ અર્ધસરકારી કાર્યાલયોમાં નોકરી કરતો, માટે ગુજરાન ચલાવવા માટે સંપૂર્ણ રીતે સરકાર પર નિર્ભર હતો. આવા સંજોગોમાં સરકાર વિરુદ્ધ ઉંહકાર કરવો તેને પરવડે નહિ.

આજે વૈશ્વિકરણના યુગમાં રચાયેલા ‘ન્યૂ’ મિડલ ક્લાસ તરીકે ઓળખાતા વર્ગને એવી નામોશીનો સામનો કરવો પડતો નથી. ભારતમાં રોજગારીની તકો એટલી હદે વિકસી છે કે પોતાના કાર્યક્ષેત્રમાં પારંગત લોકો દર થોડા વખતે નોકરી બદલી વધુ ઊંચા પગારના પગથિયે ચડે છે. પોતાના કામનું મહત્તમ આર્થિક વળતર તેમને જોઇએ છે. વળી પોતે ખર્ચેલાં નાણાંનું સર્વિસરૂપે યા ચીજવસ્તુરૂપે સંતોષકારક રિટર્ન મળે એ બાબતે પણ તેઓ જાગૃત થયા છે. આ જાગૃતિએ વિવિધ ચીજવસ્તુઓનું ઉત્પાદન કરતી તેમજ મોબાઇલ ફોન જેવી સેવાઓ આપતી કંપનીઓને અટેન્શનમાં લાવી દીધી છે. ગ્રાહકને નાખુશ કરવામાં સાર નથી એ બ્રહ્મજ્ઞાન આજે દરેક કંપનીઓને થઇ ચૂક્યું છે, માટે consumer is the king ની ઉક્તિ સાચી ઠરતી જણાઇ રહી છે.

આ વસ્તુસ્થિતિને અન્ના હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન સાથે શો સંબંધ ? એક રીતે જોતાં બહુ ગાઢ સંબંધ છે. ઉદાર આર્થિક નીતિના પગલે ભારતમાં મિડલ ક્લાસ વર્ગમાં આવતા લોકોની સંખ્યામાં અને માટે કરદાતાઓની સંખ્યામાં અનેકગણો વધારો થયો છે. સર્વિસ ટેક્સ, ઇન્કમ ટેક્સ, વેલ્યુ એડેડ ટેક્સ/VAT વગેરે વિવિધ જાતના કરવેરાઓથી દેશની પ્રજા સરકારી તિજોરીને છલકાવી દે છે. ટેક્સનું ચૂકવણું નેહરુગાંધીના શાસન દરમ્યાન પણ લોકો કરતા હતા, પણ આજની પેઢી તેમના પૂર્વજો કરતાં જુદી વિચારધારા ધરાવે છે. પોતે ટેક્સરૂપે ચૂકવેલા નાણાંનો સરકાર પાસે જવાબ માગવામાં તેને ક્ષોભસંકોચ થતો નથી. ઊલટું, એમ કરવું તેઓ પોતાનો હક્ક ગણે છે. (આ હક્ક તેમને સરકારે Right To Information Act હેઠળ આપ્યા વિના છૂટકો ન રહ્યો એ મુદ્દો ભૂલવા જેવો નથી). નબળા રાજકીય વહીવટ બદલ સરકાર સામે અવાજ ઉઠાવવા તેઓ તૈયાર છે, પણ યોગ્ય આગેવાનના અભાવે તેમણે ચૂપકીદી વેઠવી પડે છે.

આવા સમયે અન્ના હજારે જેવા એકાદ ગાંધીવાદી અને ભ્રષ્ટાચારથી પર આગેવાન તેમના વિચારને વાચા આપવા મેદાને પડે ત્યારે સૌને એકજૂથ થતાં વાર ન લાગે એ સમજી શકાય તેવી વાત છે. ગયે મહિને એમ જ બન્યું. કોમનવેલ્થ ગેમ્સથી માંડીને સ્પેક્ટ્રમ સુધીના વિવિધ કૌભાંડોથી પ્રજા ત્રસ્ત હતી. પરિણામે સરકારી બાબુઓ દેશની તિજોરીમાં વધુ ગાબડાં ન પાડે અને લોકપાલ બિલના બહાને તેમના પર પ્રજાની નજર રહે એ ખાતર લોકોએ અન્ના હજારેને બહોળું સમર્થન આપ્યું. સમર્થનનો જુવાળ દેશભરમાં ફેલાઇ શક્યો તેમાં મીડિઆએ તેમજ ફેસબુક અને ટિ્વટર જેવી સોશ્યલ નેટવર્કીંગ સાઇટ્સે પણ મોટો ફાળો આપ્યો. આજનો ભણેલાગણેલો ‘ન્યૂ’ મિડલ ક્લાસ વર્ગ તેમને કારણે આંદોલનમાં ખેંચાઇ આવ્યો. લોકપાલ બિલના મુદ્દે થયેલા અનેક આંદોલનોના ઇતિહાસમાં શિક્ષિત વર્ગ મોટા પાયે જોડાયો હોય એવું કદાચ પહેલી વખત બન્યું.

ટેક્સની રકમ વડે સરકારી તિજોરી વર્ષો થયે ભર્યે રાખતી અને સરકાર તે રકમનો શો વહીવટ કરે છે તે જાણવાની લગીરે દરકાર ન રાખનારી ભારતની ઊંઘણશી પ્રજા પહેલી વાર જાગ્રત થઇ છે. ફરી પાછી તે નિંદરમાં પોઢી ન જાય અને ભ્રષ્ટાચાર સામે આંખમીંચામણાં કરવાનું બંધ કરે તો માનવું કે અન્ના હજારેના ઉપવાસ દેશ આખાને ફળ્યા.

Are we independent yet?

2011-08-15T14:07:00.000+05:30

Sixty four years on, we are free from the British Rule.

But are we INDEPENDENT yet? May be not!

We are being ruled by the short-sighted bureaucrats, by the corruption and scams, by the castism, by the British-era education, law & order and political system. And a common man cannot raise his voice against these systems.

We still sing our National Anthem to praise the 'Bharat Bhagya Vidhata'.

Then, I say, were is the INDEPENDENCE?

'સફારી'ની સફરના seven wonders!

2011-08-03T18:20:00.002+05:30

ઓગસ્ટ ૧, ૨૦૧૧ના રોજ 'સફારી'ના ૩૧મા જન્મદિન નિમિત્તે ફેસબુકના www.facebook.com/safari.india પેજ પર 'સફારી'ના પ્રકાશનને કેટલીક જૂની યાદો તાજા કરી હતી. ત્રીસ વર્ષના સમયગાળામાં 'સફારી'ને થયેલા સારા/નરસા અનુભવોના પ્રસંગો તો જાણે અનેક છે, પરંતુ તે પૈકી સાતેક પ્રસંગો ફેસબુક પર વાચકો માટે Flashback ના શીર્ષક હેઠળ પોસ્ટરૂપે મૂક્યા હતા. આ બ્લોગના અમુક વાચકો તે પ્રસંગો વાંચવાનું કદાચ ચૂકી ગયા હોય તેવા અનુમાન સાથે અહીં તેમને રજૂ કર્યા છે. સમયની તાણ હોવાને લીધે ગુજરાતીમાં તેમને ફરી લખવાનો અવસર મળી શક્યો નથી, માટે copy & paste નો શોર્ટ-કટ અપનાવ્યો છે.

FLASHBACK-1

'What kind of magazine is this? A knowledge magazine; in India? Believe me, this magazine has no future! Publishing the 2nd issue of this magazine would be a suicide.'

Some experienced magazine agents of Gujarat gave this piece of advice, to the editor of 'Safari' when he 'dared' to publish the first issue on August 1, 1980.

Moral: Some advices better not entertained

FLASHBACK-2

Since its 'birth' in August 1980, many changes have been made in 'Safari' during 3 decades. The only prominent thing that did not change is its logo, which has become 'Safari's brand identity.

The unique logo of 'Safari' was designed, in 1979, by an artist named Raman Panchal. He charged Rs.200/- for the design--this amount was considered quite hefty in those days.

'Safari' thanks Mr. Panchal on this day for giving us 'non-aging' logo.

FLASHBACK-3

'Safari' was perhaps the first magazine in Gujarat to switch over from manual hand compose process to computer typesetting in 1989. In those days, Apple Company's Macintosh SE computers were available. Preparing each page on this computer would cost around 100 rupees.

'Safari's issue no.9 was the first issue which was completely prepared with the help of computer. 'Safari' was ahead of time.

FLASHBACK-4

બાઉન્ડ ફાઇલમાંથી સ્કેનિંગ કર્યું હોવાથી છેક ડાબી તરફના મેટર સુધી સ્કેનરની દ્રષ્ટિ પહોંચી શકી નથી.

In August 1994, issue number 34, 'Safari' carried an article on Gateway of India. The article was ready, but the photo of Gateway of India was not available in 'Safari's library. The search for the photograph lasted for weeks--and the issue came to standstill. Finally, one picture of Gateway of India was obtained, but that was not a photo--it was a drawing.

How difficult it was in those days to get desired information. Today, if one types Gateway of India in Google, he gets millions of web pages.

FLASHBACK-5

When an earthquake struck Gujarat on January 26, 2001; the whole issue of 'Safari' was complete and was in print. To cover the article on science of earthquake in the same issue (No. 89), the editor of 'Safari' cancelled the printed pages and cover page. New article and new cover page was prepared, and finally the issue with new cover page went to newsstands on 1st of February.

Team 'Safari' worked for continuous 39 hours for these preparations. As it was risky to sit and work in 'Safari's office situated in a high-rise building which was damaged in earthquake, the work commenced at the editor's residence.

A good example of team 'Safari's dedication to work!

FLASHBACK-6

‘I am really happy to see that there is a science magazine in Gujarat, but I am more surprised to learn that it survives!’

These words were uttered by A. P. J. Abdul Kalam when a copy of ‘Safari’ magazine was put in his hand by Harshal Pushkarna.

FLASHBACK-7

‘Safari’ set a unique record of sales on the newsstand in July, 1995, when issue no.41 was published. The issue carried the first part of the series of articles on introduction to computers. As soon as the issue hit the newsstands, it was completely sold out within 8 hours. Issue no.41 was re-printed, not once but 4 times!

In those days, computer was an object about which most people had only heard of.

A question frequently asked by the readers of ‘Safari’: Where does ‘Safari’ (the content) really come from?

‘Safari’s answer: Out of thin air! ‘Safari’ is not a magazine, at Harshal Publications, we call it an IDEA!

1980-2011: જ્ઞાન-વિજ્ઞાનની દુનિયામાં 'સફારી'નાં ત્રીસ વર્ષ !

2011-08-01T10:35:00.000+05:30

‘‘આ અંકથી એક નવા બાળપાક્ષિકનું પ્રકાશન શરૂ થાય છે. નવા પ્રકારનું એટલા માટે કે તેમાં રાજારાણીની કે વેતાળની વાતો નથી. પરીકથાઓ નથી કે કપોળકલ્પિત કહાણીઓ નથી. અંધશ્રદ્ધા ફેલાવે તેવાં ગપગોળાં નથી કે સસ્સારાણાનાં ઉપજાવી કાઢેલાં સાહસો નથી. આ બાળપાક્ષિક તો દર અંકે તેના સૌ બાળમિત્રોને જ્ઞાનવિજ્ઞાનની સફરે લઇ જશે--અને એટલે જ તેનું નામ ‘સફારી’ છે.

દુનિયામાં એટલી બધી અજાયબીઓ છે કે તેમના વિશે જાણીએ તો ચકિત્ થઇ જઇએ. એક જમાનામાં એ બધું જાણવા માટે હ્યુએન ત્સાંગ, માર્કો પોલો, રોબર્ટ પિઅરી, કોલમ્બસ વગેરે જિજ્ઞાસુ સાહસિકો નીકળી પડ્યા હતા. કોઇ પગપાળા નીકળ્યા, તો કોઇ વહાણોના સઢ પલાણીને મધદરિયે હંકાર્યા.

આજે માનવીએ પોતાની જિજ્ઞાસા સંતોષવા માટે સાહસો ખેડવાની જરૂર નથી અને ‘સફારી’ના વાચકોએ તો આરામખુરશીમાંથી પણ ઊભા થવાની જરૂર નથી, કારણ કે મહિનામાં બે વખત ‘સફારી’ તેમને આરામખુરશીમાં બેઠા બેઠા જ જ્ઞાનવિજ્ઞાનની સફર કરાવશે અને અવનવી માહિતીઓનો ખજાનો તેમની સામે હાજર કરી દેશે. કોઇ માહિતી ભૂગોળ વિશે, તો કોઇ ઇતિહાસ વિશે; કોઇ સમુદ્ર વિશે, તો કોઇ અવકાશ વિશે; કોઇ પ્રાણી વિશે, તો કોઇ વનસ્પતિ વિશે.’’

આ ટૂંકી છતાં અર્થપૂર્ણ નોંધ (કહો કે નિર્ધાર) સાથે ઓગસ્ટ ૧, ૧૯૮૦ના રોજ સહેજ પણ ધામધૂમ વિના ‘સફારી’નો સૌપ્રથમ અંક (ઉપરનું ચિત્ર) બહાર પડ્યો ત્યારે જમાનો આજની માફક ઇન્ફર્મેશન સુપરહાઇવેનો ન હતો. કમ્પ્યૂટરો ન હતાં, માટે ઇન્ટરનેટ અને ઇમેલ જેવી સુવિધાઓ ન હતી. સેટેલાઇટ ટેલિવિઝનના યુગનો સૂર્યોદય હજી થયો ન હતો, માટે ડિસ્કવરી અને નેશનલ જિઓગ્રાફિક જેવી જ્ઞાનવર્ધક ચેનલો ન હતી. અખબારો-સામયિકોનો આજના જેવો રાફડો ત્યારે ફાટ્યો ન હતો. વિજ્ઞાનટેક્નોલોજિના ક્ષેત્રે ભારતમાં ભાગ્યે જ કશી નવાજૂની બનતી હતી, માટે એ વિષયો પ્રત્યે લોકોની રુચિ ખીલી ન હતી. Knowledge શબ્દને આજે લેવાય છે એટલો ગંભીરતાપૂર્વક ત્યારે લેવાતો ન હતો, માટે અવનવું જાણવાની જિજ્ઞાસા ધરાવતા લોકોની સંખ્યા મુઠ્ઠીભર હતી. બાળસાહિત્ય તો પરીકથાઓ અને ચિત્રવાર્તા પૂરતું જ સીમિત હતું. ટૂંકમાં, જ્ઞાનવિજ્ઞાનની જ વાત કરનારા સામયિકને ઉષ્માભર્યો પ્રતિસાદ મળે એવી સંભાવના બહુ પાંખી હતી--અને વળી એવું સામયિક વર્ષો થયે રાજારાણીની વાર્તાઓ વાંચવાને ટેવાયેલાં બાળકો માટે લખાયું હોય તો તેનું કશું ભાવિ જ ન હોય એવી સ્થિતિ હતી.

આ કપરાં સંજોગો વચ્ચે ‘સફારી’નો પ્રથમ અંક પ્રગટ કરવાનું સાહસ હર્ષલ પબ્લિકેશન્સે આજથી ત્રીસ વર્ષ પહેલાં ખેડ્યું. કલ્પનાકથાઓના ઘરેડમય બાળસાહિત્યના નાયાગરા ધોધ વચ્ચે ‘સફારી’નો ઉદ્ભવ ભલે નાનકડા ઝરા તરીકે થયો, પણ એ ઝરામાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનની અત્યંત રોમાંચક માહિતીનો નાયાગરા વહેતો હતો. કોઇ પણ નવા સામયિકને તેનો ચોક્કસ વાચકવર્ગ હંમેશાં મળી રહે, જ્યારે ‘સફારી’નો કેસ જુદો હતો. આ સામયિકનો ‘રેડીમેઇડ’ વાચકવર્ગ હતો જ નહિ, માટે પોતાનો વાચકગણ તેણે જાતે ઊભો કરવો પડ્યો--અને તેમ કરવામાં ઘણાં વર્ષ નીકળી ગયાં. ‘સફારી’એ અનેક ઉતારચઢાવ જોયાં, જે દરમ્યાન તેની સતત ઉત્ક્રાંતિ થતી રહી. ઉત્ક્રાંતિ હજી પણ ચાલુ છે--અને ‘સફારી’ પોતાનો ૩૧મો જન્મદિન જોઇ શક્યું તેનું એ બહુ મોટું કારણ છે. બીજું કારણ જ્ઞાનપિપાસુ વાચકો છે, જેમણે ‘સફારી’ને માનભેર અપનાવ્યું. ‘સફારી’ની સફળતાનું હજી એક કારણ છે: ‘સફારી’ માત્ર એક સામયિક નથી, it's an idea !

ગુજરાતમાં પોતાનો આવાસ ગુમાવી રહેલાં યાયાવર પક્ષીઓ

2011-07-02T17:57:00.000+05:30

શહેરીકરણના તેમજ વિકાસના નામે માનવજાતના હાથે લેવાતાં અવિચારી નિર્ણયોની વન્યજીવો પર કેવી માઠી અસરો પડે છે તેના દાખલા નોંધવા બેસો તો એકાદ દળદાર પુસ્તક તેમનાથી ભરાઇ જાય. આ જાતનું પુસ્તક સંભવતઃ હજી સુધી લખાયું નથી, પરંતુ રખે તે લખાય તો તેમાં સ્થાન પામે તેવા બે દાખલા હમણાં કદાચ પહેલી વાર મીડિયાના ધ્યાન પર આવ્યા.

પહેલો દાખલો ફ્લેમિંગો અર્થાત્ સુરખાબ નામના પક્ષીનો છે, જેને ગુજરાતે પોતાના state bird તરીકે પસંદ કર્યું છે. દર વર્ષે ગુજરાતના કચ્છ, સૌરાષ્ટ્ર તેમજ ખંભાત નજીકના વિસ્તારોમાં હજારો સુરખાબનાં ટોળાં ઉમટી પડે છે. અહીં છીછરા જળાશયોને તેમજ કળણને તેઓ પોતાનો આવાસ બનાવે છે અને કેટલાક મહિના ત્યાં વીતાવે છે. દરમ્યાન છીછરા પાણી વચ્ચે કાદવના ૧૫ થી ૪૫ સેન્ટિમીટર ઊંચા ઢૂવા બનાવીને માદા તેમાં ઈંડાં મૂકે છે અને પોતાનો કુટુંબકબીલો વધારે છે. સરોવરનું કે જળાશયનું પાણી જ્યાં બહુ ઊંડું ન હોય એવાં સ્થળો સુરખાબને પડાવ માટે વધુ માફક આવે--અને ગુજરાતમાં એવાં સ્થળો ઘણાં છે. એક સ્થળ ભાવનગર શહેરની ભાગોળે આવેલું છે, જ્યાં લગભગ ૩૦૦ એકરના કળણમાં ૨૦ થી ૫૦ હજાર સુરખાબ દર વર્ષે મુકામ કરે છે. આ ટોળાંનાં કેટલાંક સુરખાબ માટે ભાવનગરનું કળણ કેટલાક વખતથી સ્મશાનઘાટ સાબિત થઇ રહ્યું છે. વીજળીના હાઇ ટેન્શન ઇલેક્ટ્રિક વાયરો તેમાં નિમિત્ત બની રહ્યા છે. ત્રણસો એકરમાં ફેલાયેલા કળણ ઉપરનું આકાશ હજારો સુરખાબ માટે ‘ફ્લાઈંગ ઝોન’ છે, જ્યાં તેઓ દિવસમાં અનેક વખત ઉડાન ભરીને વિહરતા હોય છે. દુર્ભાગ્યે એ ઝોનમાં જ વીજળીના ઓવરહેડ કેબલો આવેલા છે, જેમાં ૬૬ કિલોવોલ્ટનો કરન્ટ સતત પસાર થયા કરે છે. આકાશી સહેલ કરી રહેલા સુરખાબના ટોળા પૈકી અમુક સભ્યો તે કેબલની અડફેટે ચડી જાય ત્યારે વીજળીના તીવ્ર આંચકાને કારણે તત્કાળ મરી જાય છે. દુર્ભાગ્યે આવા બનાવો અપવાદ નથી, બલકે સ્થાનિક લોકોના કહેવા મુજબ રોજના સરેરાશ પચાસેક સુરખાબ વીજળીના કેબલની ઝપેટમાં આવી મોતને ભેટે છે.

સુરખાબનું આવું નિકંદન નીકળતું અટકાવવા માટે ભાવનગરના પ્રકૃત્તિપ્રેમીઓ ઘણા વખતથી વીજકંપની સામે ઝૂંબેશ ચલાવી રહ્યા છે. સુરખાબના પડાવ નજીકથી પસાર થતી વીજળીની ટ્રાન્સમીશન લાઇન ખસેડીને સલામત અંતરે બીજો ટાવર ખડો કરવાનું સૂચન તેમણે વીજકંપનીને તેમજ ભાવનગરના મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનને કર્યું છે. આ સૂચનનો અમલ થાય ત્યારે ખરો, પણ દરમ્યાન વીજકંપનીએ સામું સૂચન કરીને પ્રકૃત્તિવિદ્દોને આંચકો આપ્યો છે. વીજકંપનીના અફસરો કહે છે કે ટ્રાન્સમીશન ટાવરનું નહિ, પણ સુરખાબના પડાવનું જ સરનામું બદલી નાખો! હાલ તેઓ જે મુકામે આવે છે ત્યાંનો જળમાર્ગ કાપી કળણને સૂકો મેદાની પ્રદેશ બનાવી દો અને બીજા કો’ક સ્થળે નવું કળણ રચો જેથી આગામી સીઝનમાં સુરખાબનાં ટોળાં ત્યાં જમા થાય. આ સૂચન કોમન સેન્સને પડકારે તેવું છે. કળણમાં ફાલતા સૂક્ષ્મ તરલ જીવો તેમજ શેવાળ સુરખાબનો એકમાત્ર ખોરાક છે. આ સૂક્ષ્મ સજીવોથી ભર્યાભાદર્યા ગુલિસ્તાનને રેગિસ્તાનમાં ફેરવવાનું કામ સહેલું છે, પણ નવા સ્થળે નવું કળણ રચો ત્યારે તે રાતોરાત ગુલિસ્તાન બની શકતું નથી--અને ન બને ત્યાં સુધી સુરખાબે ભૂખમરો વેઠ્યા વિના કે પછી નવો આવાસ શોધી કાઢ્યા સિવાય આરો નહિ.

સુરખાબના તેમજ બીજાં યાયાવર પક્ષીઓના આવાસમાં માનવજાતની ઘૂસણખોરીનો બીજો દાખલો સાણંદના નળ સરોવરનો છે. સાણંદ ખાતે ટાટા મોટર્સનું કારખાનું સ્થપાયા પછી સાણંદનળ સરોવર વચ્ચે ૪૦ કિલોમીટર લાંબા પટ્ટામાં ફાર્મ હાઉસના પાંત્રીસેક પ્રોજેક્ટસ હાથ ધરાયા છે, જેમાંના અમુક તો નળ સરોવરથી એકદમ નજીક છે. ડેવલપમેન્ટના નામે અહીં બાંધકામ પ્રવૃત્તિ સતત થયા કરે છે. વખત જતાં અહીં મોબાઇલ ફોનનાં ટાવરો ખડાં થાય તો યાયાવર પક્ષીઓનું કુદરતી હોકાયંત્ર વિદ્યુત ચુંબકીય મોજાંની અસર હેઠળ ડચકાં ખાય એ બનવાજોગ છે. નળ સરોવરની આસપાસનો શાંત વિસ્તાર ભવિષ્યમાં લોકોના તથા ટ્રાફિકના શોરબકોરથી ગૂંજવા લાગે તો લાંબે ગાળે શક્ય છે કે શાંતિપ્રિય પંખીડાં પોતાનો શિયાળુ આવાસ હંમેશ માટે બદલી નાખે.

ઉપરોક્ત બેઉ મુદ્દા ગુજરાતમાં યાયાવર પક્ષીની સલામતીનું ચિત્ર દર્શાવે છે. ચિત્ર બેશક ખરડાયેલું છે, જેને સુધારવા માટે અને (પક્ષીઓના હિતમાં) ઠોસ પગલાં લેવા માટે ગુજરાતની વાઇબ્રન્ટ સરકારને ‘સફારી’ તેના સૌ વાચકો તરફથી નમ્ર અપીલ કરે છે.

...આખરે ‘સફારી’ ફેસબૂક પર !

2011-06-30T17:29:00.000+05:30

ઓરકુટ અને ફેસબૂક પર ઘણાં વર્ષથી ‘સફારી’ના નામની (અનધિકૃત) કમ્યૂનિટી ચાલે છે. આ કમ્યૂનિટીઝ સામે કશો વાંધો નથી--અને હોવો પણ ન જોઇએ, કેમ કે ‘સફારી’ના હજારો વાચકોને ઓરકુટ તેમજ ફેસબૂક પર વિચાર-વિમર્શ કરવાનું (અધિકૃત) પ્લેટફોર્મ ખુદ ‘સફારી’એ જ પૂરૂં પાડ્યું ન હતું.

આજે તે ઓવરડ્યૂ કામનું કોણ જાણે શી રીતે એકાએક મૂહુર્ત નીકળી આવ્યું અને ફેસબૂક પર ‘સફારી’નું પેજ એકાએક જ ઊભું કરી દીધું. આ પેજ તર્કબદ્ધ અને બુદ્ધિગમ્ય ચર્ચાનું પ્લેટફોર્મ બની રહે તો પેજના સર્જકની ૨૩ મિનિટ અને ૪૦ સેકન્ડની ‘જબરજસ્ત’ મહેનત લેખે લાગશે !

‘સફારી’ના ફેસબૂક રસિક વાચકો માટે પેજની લિંક...

http://www.facebook.com/pages/Safari-India/192397684144829?sk=info

પેટ્રોલનો ભાવવધારોઃ કોણ ખાટ્યું ને કોણ ખોટમાં ગયું?

2011-06-03T11:07:00.001+05:30

પેટ્રોલના લીટરદીઠ ભાવમાં જ્યારે પણ વધારો આવે ત્યારે નફાખોરી કરવા બદલ ઓઇલ કંપનીઓની ટીકા કરવાનો આપણે ત્યાં ધારો પડી ગયો છે. ગયે મહિને પેટ્રોલમાં રૂા. ૫ નો ભાવવધારો આવ્યો ત્યારે એમ જ બન્યું. ઇન્ડિયન ઓઇલ કોર્પોરેશન, ભારત પેટ્રોલિયમ, હિંદુસ્તાન પેટ્રોલિયમ વગેરે જેવી સરકારી કંપનીઓએ દિવસો સુધી મીડિયાના તીખા પ્રહારોનો સામનો કરવો પડ્યો. માન્યું કે પેટ્રોલ (તેમજ ડીઝલ) મોંઘું બને ત્યારે ઓઇલ કંપનીઓના વકરામાં બે પૈસાનો વધારો થાય છે, પણ બધો વકરો તેને મળતો નથી. સરકાર તેમાં અનેક રીતે ભાગ પડાવે છે.

પેટ્રોલના ભાવમાં રૂપિયા પાંચનો જે વધારો તાજેતરમાં આવ્યો તેને ધ્યાનમાં રાખી એક ગણતરી માંડીએ. દિલ્હીમાં હવે પેટ્રોલનો નવો ભાવ લીટરદીઠ રૂા.૬૩.૩૭ છે. આ રકમમાંથી રૂા.૧.૨ ઓઇલ કંપનીએ પેટ્રોલ પંપના ડીલરને કમિશનરૂપે ચૂકવવાના થાય છે. દિલ્હીની સરકાર પેટ્રોલ પર ૧૬.૩% કર વસૂલે છે, એટલે દર લીટરે રૂા.૧૦.૩ સરકારી તિજોરીમાં જાય છે. પેટ્રોલ પર કેંદ્ર સરકારની એક્સાઇઝ ડ્યૂટી ૨૩.૩% છે, માટે ઓઇલ કંપનીએ પ્રતિલીટરે રૂા.૧૪.૮ ભૂલી જવા રહ્યા. બીજા રૂા.૨.૭ (૪.૩% લેખે) કસ્ટમ ડ્યૂટીના બાદ કરો, એટલે બાકી બચે રૂા.૩૪.૩ માત્ર ! ઓઇલ કંપની દિલ્હીમાં રૂા.૬૩.૩૭ ના ભાવે એક લીટર પેટ્રોલ વેચે ત્યારે તેના હાથમાં માંડ રૂા.૩૪.૩ (૫૪% રકમ) આવે છે. સ્વાભાવિક રીતે એ તેનો નફો નથી. આ વકરામાંથી ઉત્પાદનખર્ચ તેણે બાદ કરવો જોઇએ--અને તે ખર્ચમાં સૌથી મોટો ફાળો ક્રૂડ ઓઇલનો છે, જેની લીટરદીઠ કિંમત રૂા.૩૧ કરતાં ઓછી નથી. રિફાઇનરીમાં ક્રૂડ ઓઇલનું નિસ્યંદન કરવું, દેશના વિવિધ ભાગોમાં પેટ્રોલ પહોંચતું કરવું, કારીગરોનો તેમજ કર્મચારીઓનો પગાર, વીજળીનું બિલ વગેરે બધું ગણતરીમાં લો તો ફાઇનલ હિસાબને અંતે ઓઇલ કંપની ૧ લીટર પેટ્રોલ વેચીને ખોટનો ધંધો કરે છે એમ કહેવું ખોટું નહિ. હિંદુસ્તાન પેટ્રોલિયમ, ઇન્ડિયન ઓઇલ અને ભારત પેટ્રોલિયમ પેટ્રોલના બિઝનેસમાં દર મહિને રૂા.૯૪૮ કરોડની ખોટ કરે છે. ટૂંકમાં, નફાખોરીની વાત તો ક્યાંય આવતી જ નથી.

હવે ડીઝલની વાત કરીએ. ભારતના વાહનવ્યવહાર ક્ષેત્રમાં ડીઝલનો વ્યાપક ઉપયોગ થાય છે, એટલે તે બળતણને સરકારે સસ્તું બનાવ્યું છે. જુદી રીતે કહો તો પેટ્રોલ પર તોતિંગ કરવેરા નાખીને ડીઝલનું વેચાણ આપણી સરકાર રાહત દરે કરી રહી છે. (દિલ્હીમાં ડીઝલનો લીટરદીઠ ભાવ રૂા.૩૭.૭૫ છે--અર્થાત્ પેટ્રોલ કરતાં લગભગ પચ્ચીસ રૂપિયા ઓછો !) ડીઝલ પર સબસિડી આપવા પાછળ સરકારનો એકમાત્ર હેતુ ટ્રાન્સપોર્ટ ઉદ્યોગનું હિત જાળવવાનો છે, પરંતુ કેટલાંક વર્ષ થયે એ હેતુ પૂરેપૂરો બર આવી રહ્યો નથી. પેટ્રોલના અને ડીઝલના લીટરદીઠ ભાવના નોંધપાત્ર તફાવતને કારણે ભારતમાં ડીઝલચાલિત મોટરોનું વેચાણ ખાસ્સું વધ્યું છે. આવી મોટરોના માલિકો પોતાના વાહનમાં રાહત દરનું એટલે કે સબસિડાઇઝ્ડ ડીઝલ પૂરાવે છે. જુદી રીતે કહો તો એવી સબસિડીનો લાભ તેઓ ભોગવે છે કે જે વાસ્તવમાં તેમને મળવી ન જોઇએ. ડીઝલના વેચાણભાવ પર સરકારી રાહતનો વધુ એક દુરુપયોગ મોબાઇલ ફોન કંપનીઓ દ્વારા થઇ રહ્યો છે, જેઓ પોતાના મોબાઇલ ટાવરનાં વીજાણું ઉપકરણોને તેમજ એ ઉપકરણોને ઠંડાગાર રાખતાં એર કન્ડિશનર યંત્રોને કાર્યરત્ રાખવા માટે જનરેટરમાં દર વર્ષે કરોડો લીટર ડીઝલ બાળી નાખે છે. એક ગણતરી મુજબ ભારતના મોબાઇલ ઓપરેટરો વર્ષેદહાડે રૂા.૧૨,૬૦૦ કરોડનું ડીઝલ વાપરે છે. આ ડીઝલ રાહત દરનું હોય છે અને સરકારી તિજોરીમાં રૂા.૨,૬૦૦ કરોડનું ગાબડું પાડીને બજારમાં આવ્યું હોય છે.

ખરું પૂછો તો ગાબડું સરકારી તિજોરીમાં નહિ, પણ ઊંચા ભાવે પેટ્રોલ ખરીદનાર આમજનતાના ખિસ્સામાં પડ્યું ગણાય. કારણ એ કે મોંઘા પેટ્રોલની ખરીદી કરીને તેઓ સસ્તા ડીઝલને પોષવામાં પરોક્ષ ફાળો આપે છે. આ તો એવું થયું કે કોઇ માલેતુજાર પોતાની મર્સિડીઝ કારમાં સસ્તું ડીઝલ ભરાવી શકે એ માટે મધ્યમ વર્ગનો માણસ પોતાના સ્કૂટરમાં ઊંચી કિંમતનું પેટ્રોલ પૂરાવે ! આ પ્રકારની અસમાનતા યોગ્ય નથી. દેશની કરોડરજ્જુ સમાન ટ્રાન્સપોર્ટ ઉદ્યોગના હિતમાં સરકાર ડીઝલ પર સબસિડી આપે તેમાં કશું ખોટું નથી, પણ સબસિડીનો લાભ ત્યાર બાદ એ ક્ષેત્ર પૂરતો સીમિત રહેવો જોઇએ. આની તકેદારી સરકાર ક્યારે લેશે એ તો કોણ જાણે, પણ દરમ્યાન એક બેડ ન્યૂઝ જાણી લો : પેટ્રોલની કિંમતમાં નજીકના ભવિષ્યમાં રૂા.૫ નો વધારો તોળાઇ રહ્યો છે. અલબત્ત, શા માટે ? કદાચ ડીઝલ પર સબસિડીની ખાધ પૂરવા માટે !

પારકો કાગળ, પારકી લેખણ, પારકી શાહી ને મતું મારે માવજીભાઇ !

2011-05-03T10:49:00.000+05:30

ક્રિકેટ વર્લ્ડકપમાં ભારત આખરે ૨૮ વર્ષે જીત્યું. બહુ મોટી સિદ્ધિ આપણા ખેલાડીઓએ હાંસલ કરી ગણાય. જીતનો પ્રસંગ બેશક ટીમ ઇન્ડિયા માટે તેમજ ભારતના સરેરાશ ક્રિકેટપ્રેમી માટે ઉજવણીનો હતો. અલબત્ત, ઉજવણીની આપણા દલા તરવાડી રાજકારણીઓએ અપનાવેલી પદ્ધતિ ભારે અતિશયોક્તિભરી હતી. ભારતે ક્રિકેટ વર્લ્ડકપ જીત્યો એ પછી દિલ્હી સરકાર વતી ત્યાંનાં મુખ્યમંત્રી શીલા દીક્ષિતે ટીમ ઇન્ડિયાના કપ્તાન માટે રૂપિયા ૨ કરોડ તેમજ ચાર બીજા ખેલાડીઓ માટે અકેક કરોડ એમ કુલ રૂપિયા ૬ કરોડનું કેશ પ્રાઇઝ જાહેર કરી નાખ્યું. મહારાષ્ટ્રની રાજ્ય સરકારે બે ખેલાડીઓને અકેક કરોડની રોકડ રકમ ઇનામરૂપે આપી. પંજાબ સરકારે કુલ બે કરોડ રૂપિયાની લ્હાણી કરી, વર્લ્ડકપના નામે તામિલ નાડુની સરકારે પોતાની તિજોરીમાં રૂપિયા ૩ કરોડનું ગાબડું પાડ્યું, તો કર્ણાટકની સરકારે બેંગ્લોર ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટી તરફથી દરેક ખેલાડી માટે અકેક રહેણાંક પ્લોટ ફાળવી આપ્યો. ભારતીય રેલવે ખાતાએ ટીમ ઇન્ડિયાના પ્રત્યેક ખેલાડી તેમજ તેના પરિવાર માટે ફર્સ્ટ ક્લાસ એરકંડિશન્ડ ક્લાસના આજીવન ફ્રી પ્રવાસની ઘોષણા કરી વર્લ્ડકપ જીત્યાની ખુશાલી મનાવી.

રુપિયામાં(ટે) રમતો માણસ !

કમાલ છે ! ખાનગી કંપનીઓ સેલ્સ પ્રમોશનના ભાગરૂપે ખેલાડીઓને મોટી રકમો તેમજ મોંઘી ભેટસોગાદો આપે તે સમજી શકાય, પણ રાજ્યની સરકારો ટીમ ઇન્ડિયાની જીતને બિરદાવવા માટે સરકારી તિજોરી બબ્બે હાથે ઉલેચી કાઢે એ કેમ ચાલે ?

વર્લ્ડકપની સ્પર્ધા રમવા માટે ટીમ ઇન્ડિયાને બી.સી.સી.આઇ. તરફથી તગડી મેચ ફી મળી હતી. વર્લ્ડકપ જીત્યાના માનમાં ટીમના પ્રત્યેક ખેલાડીને રૂપિયા ૧ કરોડનું પ્રાઇસ બી.સી.સી.આઇ. તરફથી અપાયું હતું. (ખેલાડીઓને ઇનામની રકમ ઓછી જણાતાં બી.સી.સી.આઇ.એ રકમ પછીથી ડબલ કરી નાખી હતી). ખાનગી કંપનીઓએ જે તે ખેલાડીને માતબર રકમ ચૂકવી હતી. વળી જાહેરાતના કોન્ટ્રેક્ટ્સ સાઇન કરીને બીજા કરોડોની આવક અમુક ખેલાડીઓ સુનિશ્ચિત કરી ચૂક્યા હતા.

ટૂંકમાં, આર્થિક રીતે ટીમનો દરેક ખેલાડી માફકસરનું વળતર પામ્યો હતો. આમ છતાં ઘણાં ખરાં રાજ્યોની સરકારોએ રોકડ ઇનામોનો નાયાગરા ધોધ કેમ વરસાવ્યો એ સમજાતું નથી. સરકારનું કામ વહીવટી તંત્ર ચલાવવાનું છે. પ્રજા તરફથી વિવિધ જાતના કરવેરારૂપે થકી આવકમાંથી રોડરસ્તા, પાણી, વીજળી, શિક્ષણ, સ્વાસ્થ્ય કેંદ્રો વગેરે જેવી સેવાઓ પૂરી પાડવાનું છે. પ્રજાનું હિત જેમાં ન જળવાતું હોય એવાં કાર્યો પાછળ જનતાના પૈસાનો ધુમાડો સરકારે કરવો ન જોઇએ. આ સંયમ (ગુજરાત અને ઉત્તર પ્રદેશને બાદ કરતાં) ઘણી ખરી રાજ્ય સરકારો ભૂલી અને વર્લ્ડકપની જીત બદલ ટીમ ઇન્ડિયામાં તેમણે પ્રજાના પૈસાની બેફામ લ્હાણી કરી.

આ છૂટછાટ લીધા પછી પણ વાત આટલેથી અટકી નહિ. ક્રિકેટ પાછળના ગાંડપણની હદ ત્યાર પછી આપણા રાજકર્તાઓએ વટાવી. વિજેતા ખેલાડીઓને ભેટરૂપે જે રકમ મળી તેને આવકવેરામાંથી તેમણે સો ટકા કરમુક્તિ અપાવી દીધી. Indian Income Tax Act ની ગિફ્ટ ટેક્સ કલમ મુજબ રૂપિયા ૫૦,૦૦૦ કરતાં વધુ રકમ ભેટ તરીકે મેળવનાર વ્યક્તિએ ગિફ્ટની રકમ પર ટેક્સ ભરવો પડે છે. માનો કે કોઇ વ્યક્તિને તેના મિત્ર તરફથી રૂપિયા ૩૦,૦૦,૦૦૦નું મકાન ભેટ સ્વરૂપે મળે છે, તો ઇન્કમ ટેક્સના કાયદા મુજબ તેણે ૩૦ ટકા લેખે ટેક્સ વત્તા સર્વિસ ચાર્જ એમ લગભગ રૂપિયા ૯,૨૭,૦૦૦નો વેરો ફરજિયાત ચૂકવવો રહ્યો. આ ચૂકવણું તે ન કરે તો આવકવેરા ખાતું તેનું મકાન ટાંચમાં લઇ શકે છે. ગિફ્ટ ટેક્સનો કાયદો ભારતના દરેક વ્યક્તિને સમાન ધોરણે લાગૂ પડતો હોય તો ટીમ ઇન્ડિયા તેમાં અપવાદ શા માટે ? ક્રિકેટ સિવાયની રમતોમાં કાઠું કાઢનાર ખેલાડીઓને આવા આર્થિક લાભો કેમ મળતા નથી ?

હુંસાતુંસીમાં ક્રિકેટરો માટે રાજ્યની નાણાંકોથળી ઢીલી મૂકી દેનાર ટૂંકી દ્રષ્ટિના રાજકારણીઓ પાસે આના જવાબની અપેક્ષા રાખી શકાય તેમ નથી. સરકારી તિજોરીમાં ગાબડાં પડે એમાં એમણે પોતાનાં ખિસ્સાંમાંથી ક્યાં કંઇ ગુમાવવાનું છે ? રહી વાત ટીમ ઇન્ડિયાએ દાખવેલા બેનમૂન પ્રદર્શનને વધાવવાની, તો વર્લ્ડકપ જીત્યા પછી લગભગ દરેક ઇન્ટરવ્યૂમાં ખેલાડીઓએ જણાવ્યું તેમ જો સૌ પોતાના ‘દેશ’ માટે રમ્યા હતા તો તેમનું સન્માન ભારતે ખણખણિયાંને બદલે ઉચ્ચ કોટિના રાષ્ટ્રીય ખિતાબો વડે કર્યું હોત તો એ વધુ મોભાદાર બની રહેત !

પિક્ચર પરફેક્ટ-૨

2011-04-21T11:12:00.000+05:30

ટિવટર પર, ફેસબુક પર, અન્ય સોશિયલ નેટવર્કીંગ સાઇટ પર તેમજ એસ.એમ.એસ. તેમજ ઇ-મેલ મારફત ભ્રષ્ટાચાર સામે લડી લેવાની વાતો કરનાર ભારતીય પ્રજાને અન્ના હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન સાથે કેટલી નિસ્બત ?

જવાબ માટે રીસર્ચ અભિયાન ઉપાડવાની જરૂર નથી. નીચેની તસવીરમાં ટુ-ધ-પોઇન્ટ જવાબ મળી રહે છે.

આપણે ત્યાં કલમને તલવાર કરતાંય ધારદાર ગણવામાં આવે છે. અમુક તસવીરો જો કે કલમને સાવ બુઠ્ઠી પૂરવાર કરે તેવી હોય છે--આમ છતાં તે યોગ્ય કદર પામતી નથી. કદાચ એટલા માટે કે ફોટોજર્નાલિઝમ આપણે ત્યાં હજી ઘોડિયામાં છે. કે પછી કલમબાજોએ તેમજ પ્રકાશકોએ તેને ઘોડિયામાં જ ગોંધી રાખ્યું છે?

જે હોય તે, પણ ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલનના નામે છેલ્લા પંદર દિવસમાં જે માહોલ સર્જાયો તેનો સાર એક જ તસવીર આપી દે છે. તસવીરકાર રાઉલ ઇરાનીની ઉપરોક્ત તસવીરને શું લેબલ મારવું જોઇએ ? In a nutshell ?

તસવીરકાર: રાઉલ ઇરાની.

તસવીર સૌજન્ય: ઓપન

બોફર્સ કટકી કેસઃ કાંત્યું પીંજ્યું રૂ નું રૂ !

2011-04-01T15:19:00.000+05:30

દિલ્હીની તીસ હજારી કોર્ટમાં ગયે મહિને એક લાંબા કેસનો એકદમ ફિલ્મી ઢબે અંત આવ્યો. કેસ પેલી કાળમુખી બોફર્સ તોપની ખરીદીમાં થયેલા કટકી કૌભાંડને લગતો હતો. છેલ્લાં ત્રેવીસ વર્ષથી તે મંથર ગતિએ, પણ નાટકીય રીતે ચાલતો હતો. અલબત્ત, કેસ પોતે ક્લાઇમેક્સ સુધી પહોંચે એ પહેલાં જ તેના પર પૂર્ણાહૂતિનો પડદો ટ્રેજિક રીતે પડી ગયો. ટ્રેજિક એટલા માટે કે તીસ હજારી કોર્ટમાં ચીફ મેટ્રોપોલિટન મેજીસ્ટ્રેટે એકદમ ફિલ્મી અંદાજમાં બોફર્સ કેસનું ‘ધ એન્ડ’ જાહેર કર્યું. મેજીસ્ટ્રેટનું વાક્ય આમ હતું--

'वो अफ़साना जिसे अंजाम तक लाना ना हो मुमकिन,

उसे एक खूबसूरत मोड़ दे कर छोड देना ही अच्छा !'

આ ફિલ્મી ડાયલોગે ત્રેવીસ વર્ષ લાંબા બોફર્સ કેસના અફસાનાનું માર્ચ ૫, ૨૦૧૧ના રોજ એક ઝાટકે અને એકાએક પૂર્ણવિરામ આણી દીધું છે. ૧૫૫ મીલીમીટરનું નાળચું ધરાવતી કુલ ૪૧૦ બોફર્સ તોપો માટે ભારતે સ્વીડન સાથે માર્ચ ૨૪, ૧૯૮૬માં રૂપિયા ૧,૪૩૭ કરોડનો સોદો કર્યો ત્યારથી એ તોપ યુદ્ધમેદાનમાં ગર્જી નથી એટલી રાજકારણમાં ગાજી છે.

રણભૂમિને બદલે રાજકારણમાં બોફર્સના નામે પહેલો ધડાકો એપ્રિલ ૧૬, ૧૯૮૭ના રોજ થયો કે જ્યારે સ્વીડિશ રેડિઓએ પહેલી વાર બોફર્સની ખરીદીમાં રૂપિયા ૬૪ કરોડની કટકી લેવાયાના સમાચાર વહેતા મૂક્યા. રેડિઓ રિપોર્ટ મુજબ ઇટાલિયન બિઝનેસમેન ઓટાવિયો ક્વાત્રોચિએ બોફર્સના સોદામાં વચેટિયાનો રોલ અદા કર્યો હતો અને બદલામાં કટકીની અમુક રકમ મેળવી હતી. ચોંસઠ કરોડની કટકીમાં ભારતના તત્કાલિન વડા પ્રધાન રાજીવ ગાંધી સહિત બીજા કેટલાક નેતાઓનો તેમજ લશ્કરી અધિકારીઓનો પણ ભાગ હોવાનું બહાર આવ્યું ત્યારે ભારતના રાજકારણમાં ખળભળાટ મચ્યો. નતીજારૂપે બોફર્સ કૌભાંડની તપાસ માટે ઓગસ્ટ ૬, ૧૯૮૭માં સંયુક્ત સંસદીય કમિટીની નિમણૂંક કરવામાં આવી. જુલાઇ ૧૮, ૧૯૮૯ના રોજ કમીટિએ તેનો રિપોર્ટ તૈયાર કર્યો, જેના આધારે જાન્યુઆરી ૨૨, ૧૯૯૦ ના રોજ સી.બી.આઇ.એ બોફર્સ કેસને ઓફિશ્યલી દર્જ કર્યો અને તપાસકાર્ય શરૂ કરાવ્યું.

‘હાથ’ કી સફાઇ!

આ તરફ પગ તળે રેલો આવતો દેખાતા ઓટાવિયો ક્વાત્રોચિએ (ઉપરનો ફોટો) ભારતમાંથી પોતાનાં બિસ્તરાં સંકેલવા માંડ્યાં. (૧૯૬૦થી ભારતમાં આવીને વસેલા ક્વાત્રોચિને રાજીવ ગાંધી સાથે અને તેમના ઇટાલિયન પત્ની સોનિયા ગાંધી સાથે મિત્રતા હતી). સી.બી.આઇ. દ્વારા પૂછપરછ કરાય એ પહેલાં એક રાત્રે ક્વાત્રોચિ દિલ્હી એરપોર્ટથી મલયેશિયાના પાટનગર કુઆલા લુમ્પુરની ફ્લાઇટ પકડી ગાયબ થઇ ગયો. હેરતની વાત હતી, કેમ કે બોફર્સ કૌભાંડમાં ક્વાત્રોચિનું નામ સંડોવાયેલું હોવાનું જાણવા છતાં દિલ્હી એરપોર્ટ પર તેની અટકાયત થઇ નહિ. કહેવાય છે કે સોનિયા ગાંધીના આદેશ મુજબ તત્કાલિન વડા પ્રધાન પી. વી. નરસિંહ રાવે ક્વાત્રોચિને ભારત છોડી જવાના બધા રસ્તા મોકળા કરી આપ્યા હતા. ક્વાત્રોચિની કાનૂની પૂછપરછ થાય તો રાજીવ ગાંધીનું નામ બહાર આવે એ બનવાજોગ હતું, એટલે ગુપચુપ રીતે તેને ભારત બહાર મોકલી દેવાયો.

હકીકત જે હોય તે ખરી, પણ ક્વાત્રોચિને અદાલતી કઠેરામાં હાજર કરવાનો આખરી મોકો ભારત ચૂકી ગયું. ઓક્ટોબર ૨૨, ૧૯૯૯માં સી.બી.આઇ.એ બોફર્સ કૌભાંડના સંદર્ભે પ્રથમ ચાર્જશીટ તૈયાર કરી; જેમાં વિન ચઢ્ઢા, ભારતના પૂર્વ ડિફેન્સ સેક્રેટરી એસ. કે. ભટનાગર, બોફર્સ કંપનીના ભૂતપૂર્વ અધ્યક્ષ માર્ટિન એર્ડબો, (સદગત) રાજીવ ગાંધી અને ઓટાવિયો ક્વાત્રોચિનું નામ હતું. ચાર્જશીટના આધારે નવેમ્બર ૭, ૧૯૯૯ના રોજ ક્વાત્રોચિ સામે ધરપકડનું વોરન્ટ નીકળ્યું. સી.બી.આઇ.ની ટીમ એ VIP મહેમાનને તેડવા ખાસ વિમાનમાં મલયેશિયા ગઇ--છતાં કોઇ નક્કર રિઝલ્ટ વિના તેણે પાછા ફરવું પડ્યું, કેમ કે મલયેશિયન સરકારે ક્વાત્રોચિને સુપરત કરવાની સાફ ના પાડી દીધી. સી.બી.આઇ. માટે ક્વાત્રોચિ સુધી પહોંચવાનો આખરી દરવાજો પણ એ રીતે બંધ થયો.

ક્વાત્રોચિને પકડવા માટે સરકારે ત્યાર પછી તો અનેક પ્રયાસો કર્યા, પણ પૈસાના જોરે કાયદાની ઐસી તૈસી કરી દર વખતે એ ઇટાલિયન બિઝનેસમેન છટકી ગયો. દરમ્યાન બોફર્સ કટકી કેસનું કોકડું ઉકેલવા પાછળ ભારત સરકારે રૂપિયા ૨૫૦ કરોડનો ખર્ચ કરી નાખ્યો. રૂપિયા ૬૪ કરોડની કટકીની તપાસમાં કટકીની રકમના ચાર ગણા રૂપિયાનું આંધણ ચડ્યું--અને સરવાળે રિઝલ્ટ શું આવ્યું ? લગભગ કશું જ નહિ. પેલા ફિલ્મી ડાયલોગ સાથે બોફર્સ કેસના ‘અફસાના’ને ગયે મહિને ‘ખૂબસૂરત’ મોડ પર છોડી દેવામાં આવ્યો છે. ભારતના ન્યાયતંત્ર વિશે એ ડાયલોગ ઘણું બધું કહી જાય છે.

નીદ્રાધિન ભારતને ચીની ડ્રેગનનો ભરડો

2011-03-03T10:35:00.000+05:30

વિવિધ કૌભાંડો, ફુગાવો, ટેલિફોન ટેપિંગ, ક્રિકેટ, સુપ્રિમ કોર્ટના સરપ્રાઇઝ ચુકાદાઓ તેમજ અન્ય હતાશાજનક સમાચારોની ભીડભાડ વચ્ચે કેટલાક મહત્ત્વના તેમજ સમગ્ર દેશના ભાવિ માટે ચિંતાજનક સમાચારો ઘણી વાર સાવ ખોવાઇ જતા હોય છે. અખબારો તેમને સામાન્ય ન્યૂઝ આઇટમ તરીકે છાપી નાખે છે, જ્યારે મોંઘવારીથી માંડીને બીજા સેંકડો પ્રશ્નો સામે ઝઝૂમતા સામાન્ય માણસના જીવનને એવા સમાચાર સીધી રીતે સ્પર્શતા ન હોવાથી તે ન્યૂઝ આઇટમને તેઓ ગંભીરતાથી લેતા નથી. ફક્ત મીડિઆએ તેમજ પ્રજાએ નહિ, આપણી નમાલી સરકારે પણ જેમને ગંભીરતાથી ન લીધા એવા કેટલાક સમાચારો અહીં વાંચો. દરેક ન્યૂઝ આઇટમના કેંદ્રમાં ચીન છે.

સમાચાર-૧ : તિબેટના લ્હાસા સુધી રેલવેના પાટા બિછાવી ચૂકેલી ચીની સરકાર હવે પાટનગર લ્હાસાથી ૨૮૦ કિલોમીટર છેટે (ભારત, નેપાળ અને ભૂતાનની સરહદ પાસે આવેલા) શિગાત્ઝે નામના નગર સુધી રેલવે લાઇન લંબાવી રહી છે. કામ ઝપાટાભેર ચાલી રહ્યું છે. શિગાત્ઝે સુધીનું રેલવે નેટવર્ક ઊભું થાય એ પછી બિજિંગ સરકારનો આગામી પ્લાન શિગાત્ઝે નગર સાથે નેપાળના પાટનગર કાઠમંડુને રેલવે લાઇન થકી જોડી દેવાનો છે.

સમાચારની પાછલી બાજુ : પેટ્રોલિયમ, ફર્ટિલાઇઝર, ખાંડ, ઘઉં, ચોખા, મકાઇ વગેરે અનેક ચીજો નેપાળની સરકાર હાલ ભારતથી આયાત કરે છે. જુદા શબ્દોમાં કહો તો સાગરકાંઠો ન ધરાવતા નેપાળ માટે આયાતી ચીજોની એકમાત્ર સપ્લાય લાઇન ભારત છેઅને નેપાળના અર્થતંત્રનો ઘણો દારોમદાર એ સપ્લાય લાઇન પર છે. કાઠમંડુ સુધી રેલવે લાઇન લંબાવીને બિજિંગ સરકાર ચીનનેપાળ વચ્ચે નવી સપ્લાય લાઇન ઊભી કરવા માગે છે. નેપાળને તે પેટ્રોલિયમથી માંડીને અનાજ સુધીની ચીજવસ્તુઓ પૂરી પાડી ભારતના નિકાસવેપારને ઠપ્પ કરવાની તજવીજમાં છે. નેપાળને ચીનનું ઓશિયાળું બનાવી થોડા વખતમાં તે ત્યાં પોતાનાં લશ્કરી મથકો સ્થાપી દે તોય નવાઇ નહિ.

સમાચાર-૨ : તિબેટના (ચીનના) લ્હાસા નગરથી ન્યંગત્રી નામના સ્થળ સુધીની રેલવે લાઇન નાખવાનું કાર્ય ચીને તાજેતરમાં પૂર જોશમાં શરૂ કર્યું છે.

સમાચારની પાછલી બાજુ : હિમાલયના ગગનચુંબી પહાડો વચ્ચે ન્યંગત્રી (અથવા ચીની ઉચ્ચાર મુજબ ન્યીંગચી) નામનું સ્થળ શોધ્યું ન જડે, પણ ચીન માટે વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ તે સ્થળ અતિ મહત્ત્વનું છે. (ભારત માટે એટલું જ ચિંતાજનક છે). તિબેટનું ન્યીંગચી એટલે એ જ સ્થળ કે જ્યાંથી બ્રહ્મપુત્ર નદી પસાર થાય છે અને દક્ષિણ તરફ વહીને અરુણાચલ પ્રદેશમાં અર્થાત્ ભારતમાં પ્રવેશે છે. ન્યીંગચી પાસે વહેતી બ્રહ્મપુત્ર નદી પર ચીન જગતનો સૌથી મોટો બંધ બાંધી એ નદીનું વહેણ બદલી નાખવાની તૈયારી કરી રહ્યું છે. (આ નદી પર બધું મળીને ૬ ડેમ બાંધવાનો ચીનનો ઇરાદો છે). લ્હાસા સાથે ન્યીંગચીને રેલમાર્ગે જોડવા પાછળ ચીનનો હેતુ સ્પષ્ટ છે : ડેમ બાંધવા માટે જરૂરી માલસામાન તેમજ મજૂરોની હેરફેર તે રેલવે થકી કરવા માગે છે. ભવિષ્યમાં ચીન જો તેની મનમાની કરી બ્રહ્મપુત્રનું વહેણ બદલી નાખે તો એ નદી થકી ભારતને પ્રાપ્ત થતી ૨૮,૫૦૦ મેગાવોટની જળવિદ્યુત આપણે હંમેશ માટે ભૂલી જવાની !

સમાચાર-૩ : ભારતીય સરહદમાં ચીની સૈનિકો ઘૂસી આવ્યાનો વધુ એક બનાવ હમણાં લદ્દાખ ખાતે બન્યો. ચીની ખુશ્કીદળના કેટલાક સૈનિકો મોટરસાઇકલ પર સવાર થઇ લાઇન ઓફ કન્ટ્રોલ વટાવી લદ્દાખના દેમચોક પ્રાંતના ગોમ્બીર ગામમાં ઘૂસી આવ્યા. અહીં ભારત સરકારના બોર્ડર એરિઆ ડેવલપમેન્ટ પ્રોજેક્ટ હેઠળ ચાલતા રોડરસ્તાના બાંધકામમાં તેમણે વિઘ્નો નાખ્યા એટલું જ નહિ, કોન્ટ્રાક્ટરને તેમજ મજૂરોને ધાક-ધમકી આપી રસ્તાનું બાંધકામ રોકી પાડવા જણાવ્યું.

સમાચારની પાછલી બાજુ : લદ્દાખનો દેમચોક પ્રાંત ચીની સરહદથી ખૂબ નજીક છે. અહીં ભારત દ્વારા રોડ-રસ્તાનું કાર્ય હાથ ધરાય એ સામે ચીનને સતત વાંધો રહ્યો છે, કેમ કે પાકી સડકનું નેટવર્ક સ્થપાયા બાદ ભારત ત્યાં પોતાનાં લશ્કરી મથકો સ્થાપે એવી તેને ભીતી છે. દેમચોકમાં રોડ ડેવલપમેન્ટનું કાર્ય અટકાવી દેવા ચીની ડ્રેગન ભારત સામે અગાઉ અનેક ફૂંફાડા મારી ચૂક્યો છે--અને શરમની વાત કે ફૂંફાડા માત્રથી ડરીને ભારતની નમાલી સરકારે દેમચોકમાં સડક બાંધવાનું કાર્ય થોડોક સમય બંધ રાખ્યું ! દેમચોકના સરહદીય વિસ્તારોમાં ભારતીય ગતિવિધિ પર ચીનની આજે પણ ચાંપતી નજર છે. વખતોવખત તેના સૈનિકો લદ્દાખમાં ઘૂસી આવે છે અને મજૂરોમાં તેમજ સ્થાનિક લોકોમાં શસ્ત્રોના જોરે ભયનું વાતાવરણ પેદા કરી કન્સ્ટ્રક્શનને ખોરંભે પાડી દે છે. આના ફળસ્વરૂપે થયું છે એવું કે ભારત-ચીન સરહદ નજીકના ભારતીય વિસ્તારોમાં આપણી સરકારે રોડ-રસ્તાના બધું મળી જે ૭૩ પ્રોજેક્ટ્સ થોડાં વર્ષ અગાઉ હાથ ધર્યા તે પૈકી માત્ર ૧૨ પ્રોજેક્ટ્સ પાર પડી શક્યા છે. બાકીના લગભગ દરેકમાં ચીની દૈત્ય સતત વિઘ્નો નાખતો આવ્યો છે. અરુણાચલ પ્રદેશની જેમ આપણા લદ્દાખ પર તેમજ ઉત્તરાખંડના ઉત્તરી પ્રદેશો પર ચીની ડ્રેગનનો ડોળો મંડાયેલો છે. મોકો આવ્યે તે પ્રદેશો હડપ કરી લેવાની તે પેરવીમાં છે.

સમાચાર-૪ : જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧માં બિજિંગ ખાતે વેઇટલિફ્ટિંગ સ્પર્ધામાં ભાગ લેવા માટે જવા માગતા અરુણાચલ પ્રદેશના બે વેઇટલિફ્ટર ખેલાડીઓને દિલ્હી એરપોર્ટ પર રોકી પાડવામાં આવ્યા, કેમ કે તેમના પાસપોર્ટ પર બિજિંગ સરકારની મહોરવાળા વિઝા ન હતા. ચીને તેમને વિઝા અલાયદા કાગળ પર પ્રિન્ટઆઉટના સ્વરૂપે આપ્યા હતા.

સમાચારની પાછલી બાજુ : ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશનો વતની ચીન જવા માગતો હોય તો તેને બિજિંગ સરકાર ભારતીય પાસપોર્ટના પાને કદી વિઝા આપતી નથી, કેમ કે ચીનના મતે અરુણાચલ પ્રદેશ ભારતની માલિકીનું નથી બલકે ચીનનો જ એક ભાગ છે. અરુણચાલ પ્રદેશ જો ચીનનું છે, તો ત્યાંનો નાગરિક ભારતીય પાસપોર્ટધારક શા માટે હોવો જોઇએ ? એવું લોજિક બિજિંગ સરકાર લડાવે છે. પરિણામે અંગ્રેજીમાં જેને સ્ટેપલ્ડ વિઝા કહેવાય એવો પ્રિન્ટઆઉટરૂપી વિઝા અરુણાચલ પ્રદેશના નાગરિકને તે ઇશ્યૂ કરે છે. (FYI: અરુણાચલ પ્રદેશના નાગરિક પાસે ચીની સરકાર વિઝા ફી લેતી નથી). આ તરફ જમ્મુ-કાશ્મીર માટે પણ ચીને વિઝાના મામલે અરુણાચલ પ્રદેશ જેવી જ નીતિ અપનાવી છે. આપણા જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યને તે પોતાની તેમજ પાકિસ્તાનની સહિયારી માલિકીનું ગણે છે. પરિણામે એ રાજ્યના લોકોને પણ બિજિંગ સરકાર સ્ટેપલ્ડ વિઝા આપે છે. પારકા પ્રાંતોને પોતાના ગણાવવાની બાબતે ચીન કેટલું ઝીણું કાંતે છે તેનો દાખલો સ્ટેપલ્ડ વિઝા છે.

સમાચાર-૫ : રશિયામાંથી સ્વતંત્ર દેશ તરીકે છૂટા પડેલા તાજિકિસ્તાનનો ૧,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટરનો પ્રદેશ જાન્યુઆરી, ૨૦૧૧માં ચીને વિના યુદ્ધે પોતાની છાબડીમાં ખેરવી લીધો.

સમાચારની પાછલી બાજુ : ચીન-તાજિકિસ્તાન સરહદ નજીક પામીર પર્વતમાળાનો વિસ્તાર બિજિંગ સરકારના મતે વર્ષો થયે ચીની માલિકીનો છે, જેને તાજિકિસ્તાને અત્યાર સુધી દાબી રાખ્યો હતો. પામીરનો પ્રદેશ પરત કરવા માટે ચીન ઘણા વખતથી તાજિક સરકારને દબાણ કરી રહ્યું હતું. સરકારે આખરે ચીનના લશ્કરી મસલપાવર સામે ઝૂકવું પડ્યું અને ૧,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટરનો પ્રદેશ ભેટ ધરી દેવો પડ્યો. આટલેથી વાત અટકે તેમ નથી, કેમ કે ચીનનો ડોળો પામીરના ૨૮,૫૦૦ ચોરસ કિલોમીટરના પ્રદેશ પર છે--અને લશ્કરી તાકાતના જોરે તે પ્રદેશ ચીન ભવિષ્યમાં આંચકી લેવાનું છે. મધ્ય એશિયામાં પોતાના ઔદ્યોગિક તેમજ લશ્કરી હિતો જોતું ચીન તાજિકિસ્તાન, કિર્ગિઝ્સ્તાન, કઝાખસ્તાન વગેરે દેશોના સરહદી પ્રદેશો પચાવી પાડવા ભારે ઉત્સુક છે. વિકિલિક્સના એક રિપોર્ટ મુજબ કિર્ગિઝ્સ્તાનમાં અમેરિકાનાં લશ્કરી મથકો બંધ કરાવવા બિજિંગ સરકારે કિર્ગિઝ્સ્તાનને ૩ અબજ ડોલરની લાંચ ધરી હતી. મધ્ય એશિયામાં તેમજ વાયા કાસ્પિયન સમુદ્ર રશિયા-યુરોપમાં ચીની માલ ખડકવા માટે વ્યાપારી દ્રષ્ટિએ કિર્ગિઝ્સ્તાન ચીન માટે બહુ મહત્ત્વનું મથક છે. આ દેશમાં અમેરિકન લશ્કરની હાજરી બિજિંગ સરકારને ખૂંચે છે, એટલે અમેરિકાને ત્યાંથી હડસેલી મૂકવા માટે કિર્ગિઝ્સ્તાન પાસે નાણાંકોથળી તેણે ખૂલ્લી મૂકી હોય એ બનવાજોગ છે.

નેપાળ, લદ્દાખ, અરુણાચલ પ્રદેશ અને તાજિકિસ્તાન ઉપરાંત બાંગલા દેશ અને મ્યાનમારમાં પણ ચીન ધીમે ધીમે પોતાનો પગદંડો જમાવી રહ્યું છે. હિંદી મહાસાગર મારફત જહાજી ટ્રાફિક ચલાવી શકાય એવું એકેય બંદર ચીન પાસે નથી, એટલે બાંગલા દેશમાં તેમજ મ્યાનમારમાં લશ્કરી તેમજ વ્યાપારી બંદરો સ્થાપવાનો તેનો લાંબા ગાળાનો પ્લાન છે. ટૂંકમાં, આવતી કાલનું સુપરપાવર રાષ્ટ્ર બનવા માગતું ચીન પોતાનો ભૌગોલિક તેમજ લશ્કરી સાથરો વિસ્તારી રહ્યું છે. આયોજન બહુ ગણતરીપૂર્વકનું છે. Better do in inches than in yards એવા મતલબની ચીની કહેવતને બિજિંગ સરકાર શબ્દશઃ અનુસરી રહી છે. દુશ્મન તરફ દબાતા પગલે જવું અને પછી એકાએક તેને ધમરોળી દેવો એ ચીની ડ્રેગનની ખૂબી છે.

વર્ષો પહેલાં તિબેટને ચીન એકાએક ગળી ગયું ત્યારે જગત સ્તબ્ધ રહી ગયું. હવે ચીની ડ્રેગનનો કોળિયો બનવાનો વારો કદાચ નેપાળનો છે અને ત્યાર પછી સંભવતઃ ભારતના અરુણાચલ પ્રદેશનો અને લદ્દાખનો ! ચીની ડ્રેગનની હિલચાલને હળવાશથી લેતી દિલ્હીની કુંભકર્ણ સરકાર ત્યારે સફાળી જાગશે, પરંતુ અવસર ગયે બુધ ક્યા કરની?

પૃથ્વીના ભૂગર્ભનો પેટ્રોલિયમ ભંડારઃ કેટલોક ભૂસ્તરીય, બાકીનો ભૂતિયો

2011-02-05T15:27:00.001+05:30

ધરતીના પેટાળમાં રહેલું પેટ્રોલિયમ તળિયાઝાટક થવા આડે કેટલાં વર્ષ બાકી છે ?

ભલભલા જાણકારોને પૂછો તો પણ તે વર્ષનો ચોક્કસ આંકડો ટાંકીને જવાબ ન આપી શકે એવો સવાલ છે, કેમ કે ઘણાં અનિશ્ચિત પાસાં ગણતરીને ખોટી પાડી શકે છે. સૌથી રહસ્યમય પાસું એ છે કે જેને ગણતરી વખતે કદી ધ્યાન પર લેવાતું નથીઅને ઘણા ખરા લોકોના તો ધ્યાનમાં પણ કદી આવ્યું નથી.

મામલો આમ છે--પૃથ્વીના ભૂગર્ભનો પેટ્રોલિયમ ભંડાર ‘સત્તાવાર’ રીતે ભલે ૧,૧૦૦ અબજ બેરલનો ગણાતો, પણ હકીકતે એટલો છે જ નહિ. અમુક પુરવઠો જ સાચેસાચો ભૂસ્તરીય છે. બાકીનો ભૂતિયો છે, જેનું અસ્તિત્વ નથી. આ કારણસર ભંડારોનું તળિયું ધાર્યા કરતાં ઘણું વહેલું દેખાવાનું છે. ભારત સહિત બધા દેશોનાં અર્થતંત્રો ત્યારે ડગમગી જવાનાં છે.

ભૂતિયા પેટ્રોલિયમનું મૂળ વર્ષો પહેલાંના ભૂતકાળમાં રહેલું છે. શરૂઆતથી જ માંડીને વાત કરો તો ઇરાક, સાઉદી અરબસ્તાન, કુવૈત, વેનેઝુએલા અને ઇરાન એ પાંચ દેશોએ સપ્ટેમ્બર ૧૪, ૧૯૬૦ના રોજ Organization of Petroleum Exporting Countries/OPEC નામનું સંગઠન રચ્યું. ઇરાદો એ કે પ્રત્યેક સભ્યદેશનો પ્રોડક્શનને લગતો ક્વોટા નક્કી થાય, આપસની સ્પર્ધા ટળે અને ભાવ કપાય નહિ. વખત જતાં નાઇજિરિયા, સંયુક્ત આરબ અમીરાત (દુબઇ, અબુ ધાબી વગેરે), લિબિયા તથા અલ્જિરિયા જેવા તેલસમૃદ્ધ દેશોને પણ OPEC/ઓપેકના સભ્ય બનાવવામાં આવ્યા. સાઉદી અરબસ્તાનના નેતૃત્વ હેઠળ ૧૯૭૩માં તત્કાલીન ઓપેક દેશોએ પેટ્રોલિયમનો બેરલદીઠ ભાવ અઢી ગણો કરી નાખ્યો અને થોડા વખત પછી આયાતકાર દેશો પર બીજો ભાવવધારો ફટકાર્યો. ઉત્પાદનનો ખર્ચ જ્યાંનો ત્યાં હતો, એટલે સભ્યદેશોની તિજોરીઓ છલકાવા માંડી અને સામસામે લોહિયાળ યુદ્ધે ચડેલા ઇરાકે તથા ઇરાને શસ્ત્રખરીદી માટે વધુ નફો રળવા ખનિજ તેલનું પ્રોડક્શન વધાર્યું. ઓપેકમાં વ્યાપારી સંપ તૂટ્યો, જેને ફરી સ્થાપિત કરવા સાઉદી અરબસ્તાનના પેટ્રોલિયમ મંત્રી અહમદ ઝાકી યામાનીએ એમ ઠરાવ્યું કે ઓપેકનો જે તે સભ્યદેશ પોતાના કુલ reserve/અનામત ભંડારના અમુક ટકા કરતાં વધારે પ્રોડક્શન કરે નહિ. આ ઠરાવના પગલે ‘ક્વોટા વોર’ નામનો સંઘર્ષ ચાલ્યો.

ઉત્પાદન વધુ પ્રમાણમાં કરી શકાય તે આશયે કેટલાક દેશોએ પોતાના કુદરતી ભંડારના આંકડામાં બોગસ અબજો બેરલ ઉમેરી દીધા. સાઉદી અરબસ્તાન પણ તેમાં સામેલ હતું. (જુઓ, ચાર્ટ). પેટ્રોલિયમનો એ પુરવઠો ૧૯૮૫-૯૦ દરમ્યાન ગણાવી દેવાયો કે જે હકીકતે ન હતોઅર્થાત્ ભૂતિયો હતો. ઓપેકના બધા સભ્ય દેશોએ ત્યાર બાદ પોતપોતાના ખોટા આંકડાને વળગી રહેવું જરૂરી હતું.

આજની તારીખે પણ એ જ સ્થિતિ છે, બલકે વધુ બગડી છે એમ કહેવું જોઇએ. એક દાખલો જુઓ : પેટ્રોલિયમના વેપારને લગતા મુખપત્ર જેવું Oil & Gas Journal નામનું મેગેઝિન ઓપેક દેશો પાસે તેમના અનામત ભંડારના આંકડા મંગાવે છે. અમુક દેશો તેનો પ્રત્યુત્તર જ આપતા નથી, માટે ખાસ્સું પેટ્રોલિયમ કાઢવામાં આવ્યું હોવા છતાં ચોપડા પર તેમના રિઝર્વનો આંકડો વર્ષોવર્ષ યથાવત્ રહે છે અને કુલ વૈશ્વિક ભંડારનું (સાચું માની લેવાતું) ખોટું ચિત્ર રજૂ થાય છે. ઉદાહરણો તરીકે જાન્યુઆરી, ૨૦૦૬થી કુવૈતનો અનામત જથ્થો વર્ષોવર્ષ ૧૦૪ અબજ બેરલના આંકડે, સંયુક્ત આરબ અમીરાત/UAE નો ૯૭.૮ અબજ બેરલના આંકડે સ્થગિત છે. ૨૦૦૬-૧૦ દરમ્યાન તે બધા દેશોએ પુષ્કળ ખનિજ તેલ કાઢ્યું છે, તો પછી અનામતનો ફિગર ઘટ્યો કેમ નથી ?

મોરલ ઓફ ધ સ્ટોરી: પેટ્રોલિયમના યુગનું પૂર્ણ વિરામ ‘સત્તાવાર’ મુદત કરતાં ઘણું વહેલું આવવાનું છે.

હેપ્પી 'બર્થ-ડે' ટુ safari-india.com

2011-02-03T14:56:00.000+05:30

આપણે ત્યાં Cafe Coffee Day ના નામે કોફી શોપ એક સરસ મજાનું વાક્ય તેની ટેગલાઇન તરીકે લખે છેઃ A lot can happen over coffee.

આ વાક્ય ‘સફારી’ની વેબસાઇટના કેસમાં આકસ્મિક બંધબેસતું આવે છે, કેમ કે આજથી બારેક વર્ષ પહેલાં ‘સફારી’ની વેબસાઇટ કોફીના એક જ પ્યાલે ક્લિક થઇ હતી. કાફે કોફી ડેનું (અને તેની ટેગલાઇનનું પણ કદાચ) ત્યારે અસ્તિત્વ નહોતું. સી.જી. રોડ આજે છે એવો ભરચક ન હતો. સી.જી. રોડના એક કોમ્પ્લેક્સની નીચે એક ખૂલ્લા સ્થળે મારી મુલાકાત બાઇટ ટેક્નોલોજિના (આજે બાઇટ ટેક્નોસિસ પ્રાઇવેટ લિમિટેડના) કર્તાહર્તા ભાઇ વિશાલ અને તેની નાનીશી ટીમ સાથે થઇ. ‘સફારી’ની વેબસાઇટ કેવી હોવી જોઇએ અને તેમાં શી નવીનતા આણી શકાય તેની ઓપન એર (અને ઓપન માઇન્ડેડ) ગંભીર ચર્ચાનો આરંભ થયો. કોફીના અકેક ઘૂંટડે ચર્ચા ક્રમશઃ ઓર ગંભીર બનતી ગઇ, પુષ્કળ બ્રેઇન સ્ટોર્મીંગ થયું--અને અંતે અમે સૌ છૂટા પડ્યા ત્યાં સુધીમાં ‘સફારી’ની વેબસાઇટનો વૈચારિક માંચડો બંધાઇ ચૂક્યો હતો.

કેટલાક દિવસ બાદ વિશાલ અને તેની ટીમ ટેક્નિકલ મોરચે અને હું અને મારી ટીમ કન્ટેન્ટના મોરચે યુદ્ધ ખેલવા લાગી. દરમ્યાન ‘સફારી’નું ડમેઇન રજિસ્ટર થઇ ચૂક્યું હતું. (માત્ર Safari શબ્દની પાછળ .com કે .in કે પછી .net વગેરે જેવા પૂંછડિયા સાથે કોઇ ડમેઇન નેમ ઉપલબ્ધ નહોતું, એટલે મારી પસંદગી છેવટે પર Safari-india.com પર ઊતરી હતી). આઇ.ટી.ની લાઇનમાં વિશાલના અનુભવે તેમજ તેની દીર્ઘદ્રષ્ટિએ અને તેની બચોળી છતાં બરકંદાજ ટીમની કાર્યકુશળતાએ વૈચારિક માંચડાને વાસ્તવિક સ્વરૂપ બહુ ઝડપથી આપી દીધું. વેબસાઇટમાં મૂકવાની થતી કન્ટેન્ટ માટે વિશાલની ઓફિસથી ઉઘરાણીના ફોન આવતા રહ્યાઅને દરેક ઉઘરાણીનું હું વેળાસર ‘પેમેન્ટ’ કરતો રહ્યો. આખરે સુઘડ લેઆઉટ્સ અને મજબૂત કન્ટેન્ટ સાથેની યુઝર ફ્રેન્ડલી વેબસાઇટ તૈયાર થઇ. આખરી ટચ જો કે હજી બાકી હતો--અને તે 'ટચ' નગેન્દ્ર વિજયનો ! ડિસેમ્બર ૧પ, ૧૯૯૯ના રોજ તેમના જન્મદિને ‘સફારી’ની વેબસાઇટનો (લગીરે ધામધૂમ વિના) પણ જન્મ થયો. ઇન્ટરનેટની દુનિયામાં ‘સફારી’ને પહેલી વખત ડિજિટલ અવતાર મળ્યો.

‘સફારી’ની વેબસાઇટના એ પ્રથમ અવતાર પછી સમયની માગ મુજબ (અને સતત નવું કરતા રહેવાની ‘સફારી’ની સ્વભાવગત આદત મુજબ) ડિઝાઇનમાં કુલ પાંચેક વખત ધરમૂળથી ફેરફારો કરવામાં આવ્યા છે. આખરી ફેરફાર ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૯માં કરાયો, જેના પરિણામે ‘સફારી’ની વેબસાઇટ મિનિ પોર્ટલનું સ્વરૂપ પામી છે. વેબસાઇટના વાચકોએચાહકોએ નવા અવતારને બહુ ખૂલ્લા મને આવકાર્યો-વખાણ્યો છે. જગતના ૪૩ દેશોમાંથી દર અઠવાડિયે સરેરાશ ૧,૯૯૪ લોકો ‘સફારી’ની વબેસાઇટની મુલાકાત લે છે, જે પૈકી ૧,પ૦૦ જેટલા તો પ્રથમ વારના મુલાકાતી હોય છે. આજે ‘સફારી’ની વેબસાઇટ તેની કન્ટેન્ટને કારણે ભારે લોકચાહના પામી છે, પણ એ લોકચાહનાનો પૂરેપૂરો જશ એકમાત્ર કન્ટેન્ટને જતો નથી. કન્ટેન્ટને યુઝર ફ્રેન્ડલી રીતે રજૂ કરવામાં ભાઇ વિશાલ અને તેની ટેક્નિકલ તેમજ ડિઝાઇનિંગ ટીમના સભ્યો પાર્થ પરમાર, કવિતા કનાઢિયા, નીધિ શાહ અને ફોરમ પારેખ પણ અભિનંદનને પાત્ર છે. (ફેબ્રુઆરી, ૨૦૦૯માં વેબસાઇટને નવો ઓપ આપવા માટે મહિનાઓ સુધી જે બ્રેઇન સ્ટોર્મીંગ થયું તે દરમ્યાન એ સૌએ પણ કોફીના અનેક પ્યાલા ખાલી કરવામાં ‘યોગદાન’ આપ્યું હતું. A lot can happen over coffee એ વાક્ય Cafe Coffee Day ને કેટલી હદે ફળ્યું એ તો જાણ નથી, પણ ‘સફારી’ની વેબસાઇટને એ જરૂર ફ્ળ્યું છે. વળી એક નહિ, બબ્બે વખત!) આ દરેક સભ્ય દર મહિને ભારે જહેમત ઉઠાવીને ‘સફારી’ની ડિજિટલ આવૃત્તિને વેબસાઇટના માધ્યમ થકી લાખો વાચકો સુધી પહોંચતી કરે છે.

આજે ‘સફારી’ની વેબસાઇટના પાંચમા અવતારની બીજી વર્ષગાંઠ નિમિત્તે ભાઇ વિશાલ અને તેની ટીમને ખૂબ ખૂબ શુભેચ્છાઓ સાથે એક વિનંતીઃ તમારી ઓફિસનું કોફી મેકર મશીન બહુ ઉદારદિલે પાવડર મુક્ત કરીને કોફીનો સ્વાદ વધુ પડતો ગળ્યો-કડવો કરી મૂકે છે, એનું દરિયાવ દિલ જરા કાબૂમાં રાખો, પ્લીઝ! વેબસાઇટ માટે નવું બ્રેઇનસ્ટોર્મીંગ નજીકના ભવિષ્યમાં થવાની સંભાવના છે--અને કોફીનો પ્યાલો કદાચ ત્રીજી વાર ‘સફારી’ની વેબસાઇટને ફળે તો કહેવાય નહિ!

રાષ્ટ્રપ્રેમ કે રાષ્ટ્રદ્રોહ?

2011-01-26T13:02:00.000+05:30

આ દેશમાં રાષ્ટ્રપ્રેમના નામે ઘણી વાર ભયંકર હદની છૂટછાટ લેવાતી હોય છે. ભારતની બહુધા પ્રજાને એ છૂટછાટ અંગે ખ્યાલ નથી અગર તો ખ્યાલ હોવા છતાં તેને એ બાબતે કશી ફિકરચિંતા નથી. બે દાખલા તપાસવા જેવા છે.

(૧) ભારતના કેટલાક સિનામાગૃહોમાં ફિલ્મનો શો શરૂ થતાં પહેલાં આપણા રાષ્ટ્રગીતની ટૂંકી વિડિઓ દર્શાવવામાં આવે છે. એક વિડિઓમાં ભારતના કેટલાક ખ્યાતનામ ગાયકો રાષ્ટ્રગીત લલકારતા દેખાય છે. એક ગંભીર ખામી વિડિઓમાં જોવા મળે છેઃ રાષ્ટ્રગીત લલકારતી વખતે કલાકારો પોતાની બોડી લેંગ્વેજનો છૂટથી ઉપયોગ કરે છે. અર્થાત્ અમુક ગાયકો પોતાના હાથ હવામાં લહેરાવે છે, કેટલાકના ચહેરા પર શાસ્ત્રીય સંગીત ગાતા હોવાના ભાવ પ્રગટ થાય છે, તો લતા મંગેશકર અને આશા ભોંસલે જેવા કેટલાક ગાયકો તો સ્મિત લહેરાવતા દેખાય છે. ગીત-સંગીતની ગમે તેટલી ઉદાર વ્યાખ્યા બાંધો તો પણ રાષ્ટ્રગીતને તે લાગૂ પાડી શકાય નહિ. રાષ્ટ્રગીત એ રાષ્ટ્રગીત છે, સામાન્ય ગીત-સંગીત નથી. દેશની તે ઓળખાણ છે, માટે તેનું ગાયન મોભાદાર રીતે તેમજ પૂરા માન-સમ્માન સાથે થવું જ જોઇએ. ઓર્ડિનરી ગીતની કે ગઝલની માફક તેને ગાઇ શકાતું નથી. ગાયન વખતે તેની મર્યાદા તેમજ મલાજો જળવાવા જોઇએ--અને તેમાં કોઇપણ પ્રકારની છૂટછાટને અવકાશ નથી, છતાં રાષ્ટ્રપેમના નામે છૂટછાટ લેવાય છે. કોઇ એ છૂટછાટ સામે વાંધો કે વિરોધ લેતું નથી.

(૨) બીજો દાખલો ૨૬ જાન્યુઆરી તેમજ ૧પ ઓગસ્ટના દિવસોએ થતા રાષ્ટ્રધ્વજના ખૂલ્લેઆમ અપમાનનો છે. ભારતની પ્રજામાં એ બેય દિવસે ગજબનો રાષ્ટ્રપ્રેમ પેદા થાય છે, જેને પ્રદર્શિત કર્યા વિના તે રહી શકતી નથી. રાષ્ટ્રપ્રેમ જતાવવામાં કશું ખોટું નથી. મુદ્દાની વાત જુદી છેઃ રાષ્ટ્રપ્રેમ માત્ર ૨૬ જાન્યુઆરી અને ૧પ ઓગસ્ટના દિવસોએ જ કેમ એકાએક જાગ્રત થાય છે ? અને માનો કે જાગ્રત થાય છે તો ધ્વજ ફરકાવીને રાષ્ટ્રપ્રેમનો દેખાડો કરવાની જરૂર શી છે? દેશ માટે કંઇક સારૂં કરી છૂટો (દાખલા તરીકે ગરીબ બાળકોને વિનામૂલ્યે પુસ્તકો કે પછી નોટબૂકો આપો) એ પગલું ધ્વજ લહેરાવવા કરતાં બેશક નક્કર અને ફળદ્રુપ છે. પ્રજાનો ‘રાષ્ટ્રપ્રેમ’ જોતાં સ્વાતંત્રદિને તેમજ પ્રજાસત્તાકદિને આપણા શહેરોના રસ્તા પર પ્લાસ્ટિકના ત્રિરંગા છૂટથી વેચાય છે; છૂટથી ખરીદાય પણ છે--અને તે વાત ગર્વ લેવા જેવી છે. પરંતુ બીજી તરફ ખેદની વાત એ છે કે સવારે જે ઉત્સાહ તેમજ ઉમળકાથી ત્રિરંગો ખરીદવામાં આવ્યો હોય તે સાંજ પડતા રસ્તે રઝળતો (રીપિટ, રસ્તે રઝળતો) જોવા મળે છે. (અહીં એ દ્રશ્યની તસવીર મૂકવા જેટલું પણ મનોબળ એકઠું થઇ શકતું નથી). આ દ્રશ્ય દરેક રાષ્ટ્રપ્રેમીની આંતરડી બાળી મૂકે તેવું છે, છતાં ઘણા ખરા લોકો મૂંગા મોઢે તથા ઠંડા કલેજે એ દ્રશ્ય જોતા રહે છે. જમીન પર પડેલા ત્રિરંગાને ઊઠાવી લેવાની તસ્દી લેવાનુંય તેમને સૂઝતું નથી. રાષ્ટ્રપ્રેમનું આટલું જલદી બાષ્પીભવન કેમ થઇ જાય છે ?

સરેરાશ ભારતીય આજે પોતાના રાષ્ટ્રધ્વજને મુક્તપણે લહેરાવી શકે છે, પણ કેટલાંક વર્ષ પહેલાં એમ કરવું શક્ય નહોતું. નવીન જિન્દલ નામના ઉદ્યોગપતિએ ભારતના દરેક નાગરિકને ધ્વજ લહેરાવવાનો તેમનો મૂળભૂત અધિકાર શી રીતે અપાવ્યો તે વાંચો--

ચોવીસ વર્ષની યુવાન વયે પણ વ્યક્તિ ધારે તો દેશમાં કેટલું મોટું પરિવર્તન આણી શકે તેનો દાખલો નવીન જિન્દલ છે. પરિવર્તન લાવવા માટે જિન્દલે ઘણી મુસીબતો વેઠવી પડી એ પણ ખરૂં. મુસીબતોનો આરંભ સપ્ટેમ્બર ૬, ૧૯૯૪ ના રોજ થયો, જ્યારે મધ્ય પ્રદેશમાં બિલાસપુરના એસ. પી. દૂબે નામના કમિશ્નરે રાયગઢ ખાતે આવેલી નવીન જિન્દલની ફેક્ટરી પર ત્રિરંગો લહેરાતો જોયા બાદ પોલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટને મોકલી તે ફરજિયાત ઉતરાવ્યો. ત્રિરંગાને કાયદા-કાનૂનનું નહિ, પરંતુ દરેક ભારતવાસીના દેશાભિમાનનું પ્રતીક ગણતા જિન્દલને થયું કે આમ નાગરિક જો ત્રિરંગાને માનભેર અને ગૌરવભેર ફરકાવી ન શકે તો એ રાષ્ટ્રધ્વજ શેનો ? જિન્દલના મતે સરકારે રાષ્ટ્રધ્વજને સરકારી ધ્વજ બનાવી દીધો હતો. સરકાર તેનાં મકાનો પર અને મોટરો પર ત્રિરંગો લહેરાવે એ ચાલે, પરંતુ Flag Code નામના કાયદા મુજબ નાગરિકોને ૨૬મી જાન્યુઆરી અને ૧૫મી ઓગસ્ટ સિવાયના દિવસોએ રાષ્ટ્રધ્વજ પ્રદર્શિત કરવાની છૂટ ન હતી. હકીકતે એ ‘ગુનો’ સજાપાત્ર બનતો હતો.

દેશના રાષ્ટ્રધ્વજનો મામલો સાધારણ વ્યક્તિને પોતાનો વ્યક્તિગત મામલો ન લાગે, પણ નવીન જિન્દલે તેને પોતાના આત્મગૌરવનો પ્રશ્ન ગણી ફેબ્રુઆરી ૨, ૧૯૯૫ ના રોજ દિલ્હી હાઇકોર્ટમાં સરકારને પડકારી અને કોર્ટે તેમને રાયગઢની ફેક્ટરી પર ધ્વજ ફરકતો રાખવાની છૂટ આપી. ત્રિરંગા વડે પોતાનું દેશાભિમાન વ્યક્ત કરવાનો તેમનો મૂળભૂત બંધારણીય અધિકાર માન્ય રાખ્યો. સરકાર જાણે કે પોતાની મોનોપોલી છોડવા તૈયાર ન હતી. ફેબ્રુઆરી ૭, ૧૯૯૬ ના દિવસે તેણે સુપ્રિમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને હાઇકોર્ટના ચુકાદા સામે મનાઇહુકમ મેળવ્યો. આ હુકમના અનુસંધાનમાં નવીન જિન્દલે ફેક્ટરી પરનો રાષ્ટ્રધ્વજ સંકેલી લેવો પડે તેમ હતો, પણ તેઓ મક્કમ રહ્યા. રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવાનું ચાલુ રાખ્યું. આથી કેન્દ્ર સરકારે તેમની સામે કોર્ટના અનાદરનો નવો કેસ દાખલ કર્યો. આ તબક્કે ભલભલો આંદોલનકાર ઢીલો પડી જાય, પરંતુ જિન્દલ મક્કમ રહ્યા.

લાંબી અગ્નિપરીક્ષાનો સુખદ અંત જાન્યુઆરી ૨૩, ૨૦૦૪ ના દિવસે આવ્યો, જ્યારે સુપ્રિમ કોર્ટે ઐતિહાસિક ચુકાદા દ્વારા રાષ્ટ્રધ્વજ ફરકાવવાના અધિકારને મૂળભૂત અધિકાર ગણાવ્યો. સ્વતંત્ર ભારતનો રાષ્ટ્રધ્વજ ચોપ્પન વર્ષે સાચા અર્થમાં સ્વતંત્ર થયો.

આ ‘સ્વતંત્રતા’ના ભારતની પ્રજાએ મૂળિયાં ચાવી નાખ્યાં છે. દર ૨૬મી જાન્યુઆરીએ તથા ૧પમી ઓગસ્ટે ભારતનો ત્રિરંગો રસ્તાની ધૂળ ખાતો પડ્યો હોય છે. ફ્લેગ કોડની સરેઆમ ઐસીતૈસી થતી રહે છે, છતાં તેની સામે કોઇ કાર્યવાહી થતી નથી. રાષ્ટ્રપ્રેમના નામે સબ ચલતા હૈ!

પિક્ચર પરફેક્ટ!

2011-01-20T15:49:00.002+05:30

કેટલીક તસવીરોને ફોટોલાઇનની જરૂર હોતી નથી. A picture is worth a thousand words નો અંગ્રેજી રૂઢિપ્રયોગ તેમને શબ્દશઃ લાગૂ પડે છે. ઘણા વખત પછી આજે કોઇ અખબારમાં એવી તસવીર જોવા મળી. આ રહી...

ભારતના રાજકીય માહોલ વિશે ઘણુંબધું કહી દેતી તસવીરના લેન્સમેન નીરજ પ્રિયદર્શીની ફોટોજર્નાલિસ્ટીક સૂઝને દાદ દેવી જોઇએ.
(તસવીર સૌજન્યઃ નીરજ પ્રિયદર્શી, ‘ધ ઇન્ડિયન એક્સ્પ્રેસ’ દૈનિક)

‘સફારી’ની સફર: કલ, આજ ઔર કલ

2011-01-04T12:37:00.003+05:30

અંક નં. ૨૦૦ નિમિત્તે તંત્રી નગેન્દ્ર વિજયનો આભારપત્ર

આજથી ચારેક દાયકા પહેલાં મેં વિજ્ઞાનનું સામયિક ‘સ્કોપ’ શરૂ કરવાનો નિર્ણય લીધો ત્યારે એક અનુભવી ન્યૂઝપેપર એજન્ટે મારા હિતુચ્છુ હોવાના નાતે સલાહ આપી હતી--

પૈસાનો ધૂમાડો કરવો હોય અને વહેલા શહીદ થવું હોય તો જ વિજ્ઞાનનું મેગેઝિન કાઢજો. ગુજરાતની પ્રજા વેપારી વિચારસરણી ધરાવે છે, વૈજ્ઞાનિક અભિગમ નહિ.

સલાહ આપવામાં ન્યૂઝપેપર એજન્ટે સહેજ પણ અતિશયોક્તિ કરી ન હતી. ‘સ્કોપ’ અને ત્યાર પછી ‘સફારી’ના અવતરણ પહેલાં ગુજરાતમાં કંઇક એવો જ માહોલ હતો. પરંતુ સ્થિતિ સુખદ રીતે બદલાઇ છે. વેપારી ગણાતી ગુજરાતી પ્રજાએ જ્ઞાનવિજ્ઞાનને આવકાર્યું છે અને ‘સફારી’ને તેમના ઘરમાં માનભેર પ્રવેશ આપ્યો છે. મૂલ્યનિષ્ઠ પત્રકારત્વમાં પ૩ વર્ષ લાંબી કારકિર્દી દરમ્યાન ‘સ્કોપ’ અને ‘સફારી’ જેવા સામયિકોએ મારી અનેક આકરી કસોટીઓ લીધી છે--અને દરેક કસોટીએ મારા મનોબળને ઓર મજબૂતી પ્રદાન કરી છે. આર્થિક પાસા ભૂલીને માત્ર નવી પેઢીના લાભાર્થે મારી કલમ ચલાવવાના નિર્ધારમાં હું એટલે જ કદી ચલિત થયો નહિ. બીજી તરફ વાચકોએ મારી કલમ સ્વીકારી તેમજ વધાવી એ મારે મન બહુ સંતોષની વાત છે. આજે ‘સફારી’ જે મુકામે પહોંચ્યું છે તેમાં વાચકોના અદ્રશ્ય તેમજ મજબૂત ટેકાને હું મોકળા મને બિરદાવું છું.

--નગેન્દ્ર વિજય

------------------------------------------------------------------------------

‘સફારી’ સાથે મારી સફર

અંક નં. ૧૧થી ‘સફારી’ સાથે મારો નાતો જોડાયો ત્યારે એ મેગેઝિન નુકસાન કરતું હતું. ઘરના રૂપિયા જોડીને સામયિક શા માટે પ્રગટ કરવું ? એવો વિચાર એ વખતે આવતો અને સતાવતો, પણ ‘સફારી’ સાથેનો સંબંધ ક્રમશઃ ગાઢ બનતો ગયો તેમ એ સવાલનો જવાબ મળી ગયો. ‘સફારી’ એ સામયિક નથી, પણ નવી પેઢીને કેળવતું મિશન છે એ વાત બરાબર સમજાઇ.

‘સફારી’ આજે પણ એક મિશનના ધોરણે ચાલી રહ્યું છે, જેના કેંદ્રસ્થાને રહેલો આશય નવી પેઢીને જ્ઞાન નામના અમોઘ શસ્ત્ર વડે સજ્જ કરવાનો છે. આ શસ્ત્રનો લાભ અત્યાર સુધી ગુજરાતી વાચકોને મળ્યો. હવે ‘સફારી’ની અંગ્રેજી આવૃત્તિ થકી બીજા વાચકોને પણ મળી રહ્યો છે. નજીકના ભવિષ્યમાં હિંદી અને મરાઠી વાચકગણના હાથમાં ‘સફારી’નો અંક મૂકવાનું આયોજન છે. પિતા નગેન્દ્ર વિજયે આજથી ચાર દાયકા પહેલા શરૂ કરેલા જ્ઞાનયજ્ઞને દેશવ્યાપી સ્વરૂપ ન આપું તો પુત્ર તરીકે ફરજ ચૂક્યો ગણાઉં.

‘સફારી’ તેનું ૨૦૦મું સીમાચિહ્ન પ્રાપ્ત કરી શક્યું તેમાં નગેન્દ્ર વિજય તથા હર્ષલ પુષ્કર્ણા ઉપરાંત ટીમ ‘સફારી’ના સભ્યો (અનિલ શાહ, કેશવ ચાવડા, અમિત શાહ, જોયલ દલાલ, રુચિ શાહ, અમિત પટેલ, તેજસ પરમાર, પરેશ મકવાણા, કૌશિક પરમાર, મયૂર તથા સમગ્ર તંત્રીમંડળ), ‘સફારી’ની વેબસાઇટને જેનું મજબૂત પીઠબળ છે તે ટેક્નિકલ ગુરુ વિશાલ વાસુ, વેબ ટીમના સભ્યો (પાર્થ પરમાર, ફોરમ પારેખ, કવિતા કનાઢિયા અને નીધિ શાહ), ‘સફારી’ના વિક્રેતા એજન્ટો-ફેરિયાબંધુઓ તેમજ દેશ-વિદેશમાં ફેલાયેલો ‘સફારી’નો વિશાળ વાચકપરિવાર પણ સમાન અભિનંદનને હકદાર છે.

--હર્ષલ પુષ્કર્ણા

અંક નં. ૨૦૦: ‘સફારી’ની અવિરત સફરનું વધુ એક સીમાચિહ્ન

2011-01-03T11:04:00.000+05:30

નવી પેઢીને જ્ઞાનવિજ્ઞાનના વાંચન તરફ વાળવાના આશય સાથે ઓગસ્ટ, ૧૯૮0માં શરૂ કરાયેલું બુદ્ધિશાળી વાચકો માટેનું મેગેઝિન ‘સફારી’ ચાલુ અંકે તેની બેવડી સદી પૂરી કરે છે. અંક નંબર મુજબ જોતાં સ્કોર ભલે બસ્સોનો ગણાય, પરંતુ બસ્સો અંકોમાં વિવિધ વિષયોને લગતી જે જ્ઞાનવર્ધક વાંચનસામગ્રી ‘સફારી’માં પ્રગટ થઇ તેના આંકડા હેરત પમાડે તેવા છે. ‘સફારી’ની ટિપિકલ સ્ટાઇલમાં જ એ સ્કોર વાંચો--

આ સામયિકનો દરેક અંક ૬૪ + ૪ એમ ૬૮ પાનાંનો હોય છે. ચિત્રોરેખાંકનોને તેમજ ‘સફારી’નાં અન્ય પ્રકાશનોની જાહેરાતોને બાદ કરો અને વધુ પાનાંવાળા દિવાળી અંક તેમજ અન્ય વિશેષાંકોને ગણતરીમાં લો તો પણ દરેક અંક સરેરાશ પપ પાનાંમાં ઠસોઠસો માહિતી પીરસે છે એમ કહી શકાય. આજ દિન સુધી ‘સફારી’એ આવા ૨૦૦ અંકો આપ્યા, એટલે માહિતીસભર પાનાંનો કુલ જુમલો થયો ૧૧,૦૦૦નો !
‘સફારી’ના લગભગ દરેક પાને એક કરતાં વધુ ચિત્રો યા રેખાંકનો હોય છે. સરેરાશ ૧.૨પની ગણો તો પણ અત્યાર સુધી ૧૧,૦૦૦ પાનાંમાં લગભગ ૧૩,૭પ૦ ચિત્રોરેખાંકનો ‘સફારી’ આપી ચૂક્યું છે.
આજ દિન સુધી ‘સફારી’એ વિવિધ વિષયો પર કુલ મળીને ૧,૧૧પ લેખો આપ્યા છે, ‘ફેક્ટફાઇન્ડર’વિભાગમાં ૨,૨૧૧ પ્રશ્નોના મુદ્દાસર જવાબ આપ્યા છે, ‘સુપર સવાલ’ વિભાગ હેઠળ કુલ ૧૧૬ લેખો આપ્યા છે, વૈવિધ્યપૂર્ણ ૧,૬૦૦ ક્વિઝ આપી છે અને ૧૯પ જેટલી સત્યકથાઓ તેમજ યુદ્ધકથાઓ આપી છે.
‘સફારી’ના પ્રત્યેક પાને રજૂઆત પામતી ઠસોઠસ માહિતીયુક્ત પ્રત્યેક લીટી ૧૭ સેન્ટિમીટરમાં પથરાય છે. દરેક પાને આવી કુલ ૪૦ લીટીઓ હોય અને દરેક અંકના સરેરાશ પાનાં પપ ગણો તો જે તે અંકમાં છપાતી લીટીઓની કુલ લંબાઇ ૩૭,૪૦૦ સેન્ટિમીટર બેસેઅને બસ્સો અંકનો કુલ જુમલો ૭૪,૮૦,૦૦૦ સેન્ટિમીટરનો થાય ! ટૂંકમાં, આજ દિન સુધી ‘સફારી’માં જે માહિતી છપાઇ તેના વર્ણનની લીટીઓને અડોઅડ ગોઠવો તો એ હારમાળા ૭૪.૮ કિલોમીટર લાંબી બને !

આ દરેક સુપરલેટિવ આંકડો ગુજરાતી સામયિક જગતમાં માઇલસ્ટોન જેવો છે. આજથી ત્રીસ વર્ષ પહેલાં પ્રગટ કરાયેલા અંક નં. ૧થી શરૂ કરીને આજે અંક નં. ૨૦૦ના પ્રકાશન સુધીમાં ‘સફારી’એ આવાં તો અનેક સીમાચિહ્નો સ્થાપ્યાં છે અથવા પાર કર્યાં છે. નવી પેઢીને જ્ઞાનસમૃદ્ધ વાંચન તરફ વાળી છે, જટિલ ગણાતા વિષયોમાં ઊંડો રસ લેતી કરી છે, અવનવું જાણવાની તેનામાં જિજ્ઞાસા જગાડી છે અને જિજ્ઞાસા સંતોષવા માટે તેને વિવિધ તાર્કિક સવાલો પૂછતી કરી છે. ‘સફારી’ થકી અનેકના જીવનની દિશા તેમજ વૈચારિક અભિગમો બદલાયા છે, તો પોતાની કારકિર્દીના ઘડતરમાં ‘સફારી’નો બહુ મોટો ફાળો હોવાનું નિખાલસપણે કબૂલ કરનારા વાચકોનો તોટો નથી.

એક મુદ્દો વિચારવા જેવો છે--એક તરફ જ્ઞાનવિજ્ઞાનનો નાયાગરા ધોધ ‘સફારી’ વર્ષો થયે વહાવી રહ્યું છે, તો બીજી બાજુ જ્ઞાનવિજ્ઞાનના ક્ષેત્રે સર્જાયેલો અર્થપૂર્ણ માહિતીનો દુકાળ પૂરો થવાનું જાણે નામ જ લેતો નથી. આ દુકાળ શા માટે સર્જાયો ?

બે મહત્ત્વનાં કારણો એ માટે જવાબદાર ગણાવી શકાય: પાઠ્યપુસ્તકો અને મીડિઆ. નવી પેઢીનું ઘડતર ઘણું કરીને એ બન્ને માધ્યમો વડે થતું હોય છે. આપણા સૌના દુર્ભાગ્યે બેઉ માધ્યમો નબળાં પૂરવાર થયાં છે. પાઠ્યપુસ્તકો તેમની ભદ્રંભદ્રી ભાષાને કારણે, કઢંગી રજૂઆતને કારણે તેમજ હકીકતદોષને કારણે ઊણાં ઊતર્યાં છે. વિદ્યાર્થીઓની જિજ્ઞાસા સંતોષવાની વાત બાજુએ રહી--ઊલટું, જે તે વિષય પ્રત્યે અણગમો તેઓ પેદા કરાવે છે. પરિણામે શાળાકોલેજનું ભણતર પૂરું કરી રહેતો સરેરાશ વિદ્યાર્થી માત્ર ગ્રેજ્યુએટ બની રહે છે, વિચારક નહિ.

નવી પેઢીને માનસિક રીતે કેળવવાની વાત આવે ત્યાં મીડિઆ પાસે કશી અપેક્ષા રાખી શકાય તેમ નથી. મીડિઆ તેની ફરજ ચૂકતું આવ્યું છે અને હજી પણ ચૂકી રહ્યું છે. ફેશન, સનસનાટી, ઉછાંછળાપણું અને મોડર્ન કલ્ચરનો પાશ તેને ચડ્યો છે. અમુક સુખદ અપવાદોને બાદ કરો તો જ્ઞાનવિજ્ઞાન બહુધા મીડિઆ માટે શુષ્ક અને અસ્પૃશ્ય વિષય છે.

આ ઉદાસિન માહોલમાં જ્ઞાનવિજ્ઞાનની માહિતીનો જે દુકાળ સર્જાયો છે તેને હર્ષલ પબ્લિકેશન્સ ‘સફારી’ વડે યથાશક્તિ પૂરવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે--એવી અપેક્ષા સાથે કે એક દિવસ દુકાળનો સુખદ અંત આવશે અને આપણે ત્યાં માત્ર ગ્રેજ્યુએટ્સ નહિ, બલકે વિચારકો પાકશે. સપરમો એ દિવસ જોવાની ટીમ ‘સફારી’ને આતુરતા છે. દરમ્યાન બસ્સોમા અંક જેવા વધુ સીમાચિહ્નો પાર કરવા માટે અને જ્ઞાનવિજ્ઞાનનો નાયાગરા ધોધ વહાવવા માટે ટીમ ‘સફારી’ તૈયાર છે; તત્પર છે.

રણભૂમિમાં ખરી ઉતર્યા પછી રાજકારણમાં અટવાયેલી ‘અર્જુન’ ટેન્ક

2010-12-02T13:41:00.003+05:30

ડિફેન્સ રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ ઓર્ગેનાઇઝેશન/DRDO સંસ્થાએ બનાવેલી સ્વદેશી રણગાડી ‘અર્જુન’ આજથી સાડા ત્રણ દસકા પહેલાં સંશોધનની એરણ પર ચડી ત્યારથી તેની એક પછી એક અગ્નિપરીક્ષા લેવાતી રહી છે. ભારતીય ખુશ્કીદળને ‘અર્જુન’ કદી મનહેઠે આવી નથી, એટલે તેણે પોતાની મેઇન બેટલ ટેન્ક/MBT તરીકે રશિયન T-90 પર મદાર રાખ્યો છે. ૨૦૦૧માં તેણે કુલ ૩,૬૨૫ કરોડના ખર્ચે ૩૧૦ જેટલી T-90નો પ્રથમ કાફલો મેળવ્યો. (રણગાડીનું નામ ‘ભીષ્મ’ રાખ્યું). આ ખરીદી પછી ૨૦૦૭માં બીજી ૩૪૭ T-90 (‘ભીષ્મ’) માટે ૪,૯૦૦ કરોડનો સોદો કર્યો, જ્યારે DRDOને ૧૨૪ ‘અર્જુન’ માટે ઓર્ડર આપી વધુ નંગો ખરીદવાની સાફ ના પાડી દીધી. બીજી તરફ DRDOના નિષ્ણાતો ‘અર્જુન’ ટેન્કને ‘ભીષ્મ’ કરતાં હંમેશાં ચડિયાતી ગણાવતા રહ્યા છે. વર્ષોથી તેમણે આગ્રહ પણ રાખ્યો કે એકાદ વખત ‘અર્જુન’ વિરુદ્ધ ‘ભીષ્મ’નો મુકાબલો યોજવો જોઇએ. ‘અર્જુન’ ચડિયાતી સાબિત ન થાય તો કબૂલ કે ખુશ્કીદળની મેઇન બેટલ ટેન્ક બનવા માટે તે યોગ્ય નથી.

‘ભીષ્મ’ વિરુદ્ધ ‘અર્જુન’નો વિવાદ બહુ લાંબો ચાલ્યો, એટલે તેના નીવેડા માટે થોડા વખત પહેલાં સંરક્ષણ પ્રધાનની સૂચના મુજબ રાજસ્થાનના થર રેગિસ્તાનમાં બન્ને રણગાડીઓ વચ્ચે સ્પર્ધાત્મક મુકાબલો યોજવામાં આવ્યો. ગોલંદાજી, ઝડપ અને રેન્જ એમ ત્રણ મુખ્ય બાબતોમાં ‘અર્જુન’ ટેન્કે રશિયન T-90 ‘ભીષ્મ’ને ઝાંખી પાડી દીધી, એટલે તે સ્વદેશી રણગાડીમાં ટેક્નોલોજિકલ ડખા ચીંધી બતાવતા રહેલા ખુશ્કીદળે DRDOને બીજી ૧૨૪ ‘અર્જુન’ માટેનો ઓર્ડર ધરાર આપવો પડ્યો.

આ બન્ને રણગાડીઓ એકમેક કરતાં એટલી જુદી છે કે તુલનાત્મક સ્પર્ધા દ્વારા તેમની વચ્ચે સરખામણી કરી શકાય નહિ. સૌથી મોટો તફાવત વજનનો છે. ‘ભીષ્મ’ કરતાં ‘અર્જુન’ ૧૨ ટન જેટલી વધુ ભારે છે. પહોળાઇ, ઊંચાઇ તથા લંબાઇ પણ વધુ છે. આથી તેનું ‘કંચન’ તરીકે ઓળખાતું બખ્તર અડીખમ છે અને શસ્ત્રભંડાર પણ ખાસ્સો છે. ‘ભીષ્મ’માં મશીનગનની ગોળીઓ ૨,૦૦૦, તો ‘અર્જુન’માં ૩,૦૫૫ છે. વિમાનવિરોધી તોપગોળાઓ ‘ભીષ્મ’માં ૩૦૦, જ્યારે ‘અર્જુન’માં ૬૦૦ છે. એન્જિનના હોર્સપાવર પણ ૧,૦૦૦ સામે ૧,૪૦૦ છે. ‘ભીષ્મ’ના એન્ટિટેન્ક મિસાઇલની રેન્જ ૫ કિલોમીટર છે, તો ‘અર્જુન’નાં મિસાઇલો ૮ કિલોમીટર છેટેની દુશ્મન રણગાડીનું નિશાન તાકી શકે છે. ટૂંકમાં, બન્ને રણગાડીઓ વચ્ચે સામ્યો કરતાં તફાવતો વધારે છે.

વિવાદ તો પછી કયા મુદ્દે સર્જાયો છે ? ભારતની મેઇન બેટલ ટેન્ક/MBT અત્યારે રશિયન બનાવટની T-72 ‘અજેય’ છે, જેમની સંખ્યા ૧,૯૫૦ જેટલી છે. નિવૃત્તિના આરે તેઓ પહોંચી છે, એટલે ખુશ્કીદળે તેમના વિકલ્પ તરીકે વિશેષ આધુનિક રણગાડી પસંદ કરવાનો વખત આવ્યો છે. આ ભૂમિકા ‘અર્જુન’ને સોંપવાનું વર્ષો પહેલાં નક્કી થયેલું, પણ DRDOનો આક્ષેપ છે કે ઓર્ડર મૂકવાની શરતરૂપે ‘અર્જુન’નાં ટેક્નિકલ પાસાં અંગે પોતાની ફરમાઇશ જણાવ્યા પછી ખુશ્કીદળના અફસરો તેને વળગી રહેતા નથી. વખતોવખત નવા ફેરફારો સૂચવે છે. પરિણામે ‘અર્જુન’નો પ્રોજેક્ટ લંબાયા કરે છે અને દરમ્યાન ખુશ્કીદળને પરદેશી રણગાડીનો સોદો કરવા માટે બહાનું મળી જાય છે. જાણીતી વાત છે કે આવા સોદા ‘કટકી’ વગર થતા નથી, જ્યારે સ્વદેશી રણગાડી ખરીદવામાં એવી તક મળે નહિ.

‘અર્જુન’ તથા ‘ભીષ્મ’ બન્ને તેમની આગવી ખાસિયતોને લીધે MBTનો રોલ ભજવવાને લાયક છે, માટે તેમની વચ્ચે પસંદગી કરવાને બદલે ખુશ્કીદળે બેયને પોતાના બખ્તરિયા દળમાં સામેલ કરવી જોઇએ. ‘અર્જુન’નો ઢાંચો ઘડવામાં ભલે સાડા ત્રણ દસકા નીકળી ગયા, પરંતુ T-72 ‘અજેય’ના પોઇન્ટ બ્લેન્ક ફાયરિંગ સામે પણ અતૂટ રહેનાર એ રણગાડી માટે DRDO દ્વારા વિકસાવવામાં આવેલી હાઇટેક્નોલોજિ વિશે બેમત નથી. હવે એ ટેક્નોલોજિ લાર્સન એન્ડ ટુબ્રો જેવાં ખાનગી ક્ષેત્રનાં એકમોને ટ્રાન્સફર કરી તેમને બાંધી મુદતે સુધારેલી આવૃત્તિ બનાવવાનું કહેવું જોઇએ. અમેરિકાનું પેન્ટાગોન એ જ રીતે સ્પર્ધાના ધોરણે પ્રાઇવેટ કંપનીઓ પાસે અદ્યતન શસ્ત્રો તૈયાર કરાવે છે. અલબત્ત, ભારતના રાજકીય શાસકો જો એવી નીતિ અપનાવે તો પરદેશી શસ્ત્રો માટે સોદા થાય નહિ અને ‘કટકી’ દ્વારા બે પાંદડે થવાનો મોકો મળે નહિ!

ઝીરો પરસેન્ટ ફાઇનાન્સના ‘ઝીરો’નું સસ્પેન્સ

2010-10-31T07:00:00.000+05:30

આજથી વીસેક વર્ષ પહેલાં ભારતનું ડચકાં ખાતું અર્થતંત્ર ઉદાર આર્થિક નીતિના પાટે ચડીને દોડતું થયું એ પહેલાં દેશની પ્રજા પાવરસેવિંગમાં માનતી હતી. કમાણીનો પચાસ ટકા કરતાંય વધુ હિસ્સો લોકો બચતમાં રોકી દેતા હતા. ખિસ્સાખર્ચી માટે તેમનો જીવ કરકસરિયો હતો, એટલે શોપિંગનો તેમજ ઊંચી લાઇફસ્ટાઇલનો ચસ્કો તેમને ખાસ નહોતો.

આજે સમીકરણો બદલાયાં છે. બચતનું પ્રમાણ અગાઉની તુલનાએ ઘટ્યું છે. આનું મુખ્ય કારણ એ કે દેશની પ્રજાને શોપિંગ ફિવર લાગૂ પડ્યો છે અને તે ફિવરમાં રોજેરોજ વધુને વધુ લોકો સપડાતા જાય છે. ખૂલ્લા મને તેઓ ખરીદી કરતા થયા છે. ગઇ કાલ સુધી ‘ભોગવિલાસ’માં જે ચીજવસ્તુઓનો સમાવેશ થતો હતો તે પૈકી અનેકને આજે ‘જરૂરિયાત’નું લેબલ લાગી ચૂક્યું છે. અમેરિકાની જેમ ભારતનુંય અર્થતંત્ર ક્રમશઃ consumer driven બની રહ્યું છે, જ્યાં રોટલી શેકવાની તાવડીથી માંડીને ટેલિવિઝન સુધીની consumer products/જીવનજરૂરિયાતની રોજિંદી ચીજવસ્તુઓ અર્થતંત્રનાં ચક્રોને ગતિમાન રાખવામાં બહુ મહત્ત્વનો રોલ ભજવે છે. દેશના લોકો શોપિંગ કરે (અને તે બહાને નાણાં ખર્ચે) તે અર્થતંત્રના હિતમાં છે. ઉત્પાદક, વેચાણકાર અને ફાઇનાન્સ કંપનીઓ એમ ત્રણેયનું પણ હિત એ સાથે જોડાયેલું છે. પરિણામે લોકો શોપિંગ કરતા રહે એ માટે વિવિધ કંપનીઓ સેલ્સ પ્રમોશનના નામે દર થોડા વખતે નવાં ગતકડાં કરે છે. આવું એક ગતકડું ઝીરો પરસેન્ટ ફાઇનાન્સનું છે, જે પહેલી નજરે જેટલું લોભામણું જણાય એટલું વાસ્તવમાં છે નહિ. કોમન સેન્સને તે પડકારે છે. એક ગણતરી માંડીને ૦%નું ગતકડું સમજવા જેવું છે.

એક ટેલિવિઝન સેટર્ રૂ. ૩૬,૦૦૦ની કિંમતનો હોવાનું માની લો. ઇલેક્ટ્રોનિક આઇટમો વેચતા દરેક સ્ટોરમાં તે મૂળકિંમત/MRP પર ગ્રાહકનેર્ રૂ. ૨,૦૦૦ કેશ ડિસ્કાઉન્ટ આપવામાં આવે છે. શરત એટલી કે ડિસ્કાઉન્ટ મેળવવા માટે ગ્રાહકે બધું ચૂકવણું સ્ટોરને એકસામટું કરી દેવું જોઇએ. ગ્રાહક જો એમ કરે તો ટેલિવિઝન સેટ તેને રૂ. ૩૪,૦૦૦ માં પડે. હિસાબ સિમ્પલ છે !

હવે માની લો કે ગ્રાહક એ જ ટેલિવિઝન સેટ પર ઝીરો પરસેન્ટ ફાઇનાન્સવાળી લોન ૧૨ મહિના માટે લે છે. અટપટા હિસાબની શરૂઆત હવે થાય છે. સૌ પહેલાં તો બે હજાર રૂપિયાનું કેશ ડિસ્કાઉન્ટ તેને મળી શકતું નથી. (સ્ટોર અને ફાઇનાન્સ કંપની વચ્ચે એવી સમજૂતી થયેલી હોય છે). ઉપરાંત લોન માટેની પ્રોસેસિંગ ફીના તેમજ સર્વિસ ચાર્જના રૂ. ૧,૦૦૦ તેણે ફાઇનાન્સ કંપનીને આપવા પડે છે. બદલામાં કંપની રૂ. ૩૬,૦૦૦ની લોન ૦%ના દરે મંજૂર કરે છે, પણ સામે ગ્રાહકને લોનની ૩૩% રકમ યાને કે ચાર હપતા એડવાન્સમાં ચૂકવવાનું કહે છે. અહીં ગ્રાહકનો માસિક હપતો/EMI ૩૬,૦૦૦ ભાગ્યા ૧૨ = રૂ. ૩,૦૦૦નો બેસે, માટે ચાર હપતા આગોતરા આપવાના હોવાથી તેણે ફાઇનાન્સ કંપનીને રૂ. ૧૨,૦૦૦નું ચૂકવણું કરવું રહ્યું. આ હિસાબે ગ્રાહકની લોન અમાઉન્ટ હવે રૂ. ૩૬,૦૦૦ની નહિ, બલકે રૂ. ૨૪,૦૦૦ની ગણાવી જોઇએ, કેમ કે બાર હજાર રૂપિયા તો તે પોતાના ખિસ્સામાંથી આપી દે છે. કુલ રૂ. ૨૪,૦૦૦ની લોન સામે ગ્રાહકે સરવાળે ખર્ચ કેટલો વેઠ્યો ? રૂ. ૩,૦૦૦નો, કેમ કે રૂ. ૨૦૦૦નું કેશ ડિસ્કાઉન્ટ તેણે જતું કર્યું અને રૂ. ૧,૦૦૦ લોનની પ્રોસેસિંગ ફી પેટે ચૂકવ્યા. આ ખર્ચને રૂ. ૨૪,૦૦૦ની આઠ મહિનાની લોનનું વ્યાજ ગણી લો તો અંતે ગ્રાહકના શિરે આવેલો વ્યાજનો વાર્ષિક દર કેટલો બેસે ? જવાબ છે-- ૧૮.૭પ%.

ઝીરો પરસેન્ટની વાત આમાં તો પછી ક્યાં આવી ? ફાઇનાન્સ કંપનીઓ વગર વ્યાજની લોન આપતી રહે તો થોડા વખતમાં તેણે દેવાળું ફૂંકવાનો વારો આવે. બહુ સહજ અને સ્પષ્ટ વાત છે. આમ છતાં ૦% ની લોન લેતા અનેક ગ્રાહકોના તે ધ્યાનબહાર જતી રહે છે. આમાં જો કે તેમનો વાંક નથી. ઝીરોનો આંકડો ખુદ એટલો લોભામણો છે કે વ્યાજની ગણતરીઓ માંડવાની દરકાર લેવાની ઘણી વાર ગુંજાશ જ રહેવા પામતી નથી.

આ દિવાળીમાં ઝીરો પરસેન્ટ ફાઇનાન્સથી ટેલિવિઝન, ફ્રીજ, લેપટોપ કે પછી બીજી કોઇ પણ પ્રોડક્ટ ખરીદવાનું વિચારતા હો તો ઉપરના ઉદાહરણ ઉપરાંત એક સનાતન સત્ય યાદ રાખવા જેવું છેઃ There is no free lunch in this world! સત્ય વળી એવું છે કે જેને No conditions apply!

ફરી આવી ચૂક્યું છે... હાથીનું ટોળું !

2010-10-19T17:38:00.006+05:30

વિજયગુપ્ત મૌર્યનાં બેસ્ટ સેલર પુસ્તકો ‘શેરખાન’ અને ‘કપિનાં પરાક્રમો’ ફરી નવા સ્વરૂપે મુદ્રિત કર્યા બાદ બેસ્ટ સેલરની શ્રેણીમાં આવતું તેમનું વધુ એક પુસ્તક ‘હાથીના ટોળામાં’ અઢી દાયકે આજે ફરી પ્રગટ થયું છે.

‘હાથીના ટોળા’માં કુલ ૧૯ પ્રકરણોમાં વહેંચાયેલી સળંગ વારતા છે, જેમાં આસામના જંગલોની, ત્યાંના હાથીઓની તેમજ હાથીઓ વિરુદ્ધ માનવજાતના ‘સાયલેન્ટ’ યુદ્ધની વાત આવે છે. આ વારતા લખતાં પહેલાં વિજયગુપ્ત મૌર્યએ આસામનાં જંગલોમાં અનેક દિવસો વીતાવ્યા હતા. દૂરદરાજના વનપ્રદેશોમાં તેઓ ગજરાજ પર બેસીને કલાકોના કલાકો ફર્યા હતા અને આસામની જીવસૃષ્ટિને બહુ નજીકથી તેમણે પોતાની અભ્યાસુ નજરે નિહાળી હતી. આ જાતઅનુભવે તેમને કલમ દ્વારા જે કૃતિ રચવાની પ્રેરણા આપી તે કૃતિ એટલે ‘હાથીના ટોળા’માં !વિજયગુપ્ત મૌર્યનાં પુસ્તકોનું પુનર્મુદ્રણ કરવાની એક મજા છેઃ ‘સફારી’ના લેખન-સંપાદન દરમ્યાન ખગોળશાસ્ત્ર, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ભૌતિકશાસ્ત્ર, જીવવિજ્ઞાન, પદાર્થવિજ્ઞાન, ટેક્નોલોજિ વગેરે જેવાં ધરખમ વિષયો સાથે સતત કામ પાડવાનું થતું હોય છે. મગજનો બરાબર કસ કાઢી લેતાં આવાં વિષયો વચ્ચે વિજયગુપ્ત મૌર્યની એકાદ જંગલકથાના (આંશિક) સંપાદનનો તેમજ સંપૂર્ણપણે નવા સ્વરૂપે પુનર્મુદ્રણનો મોકો મળે ત્યારે મગજ વળી પાછું તરોતાજા થઇ જાય છે. વારતાના સ્વરૂપે લખાયેલી જંગલકથાનું વાંચન-સંપાદન થાકેલા મગજ પરનો બોજ હળવો કરાવે છે એટલું જ નહિ, પણ વારતાના ઘટનાસ્થળે રૂબરૂ હાજર હોવાની વિરલ અનુભૂતિની મોજ કરાવે છે. અલંકારિક શબ્દો વાપર્યા વિના સરળ અને શુદ્ધ ગુજરાતી ભાષામાં કોઇ પણ પ્રસંગનું રસપ્રદ વર્ણન કેમ કરવું એ શીખવા મળે તે વળી એડેડ એડવાન્ટેજ છે. ભવિષ્યમાં વિજયગુપ્ત મૌર્યનાં બીજાં પુસ્તકો નવા સ્વરૂપે પ્રગટ કરવાની એક પ્રકાશક તરીકે (તથા તેમના પૌત્ર તરીકે પણ) મારી તીવ્ર ઝંખના છે.

‘હાથીના ટોળામાં’ પહેલી વખત ૧૯૬૩માં પ્રગટ થયું ત્યારે પુસ્તકની પ્રસ્તાવનામાં વિજયગુપ્ત મૌર્યએ છેલ્લે એક સરસ વાક્ય લખ્યું હતું-- ‘હું હાથી પાળી શકું તેમ તો નથી, પણ આ પુસ્તક પ્રગટ થાય છે તેથી મને હાથી મળ્યા બરાબર અને તેની પર બેસીને વગડામાં ફર્યા બરાબર આનંદ થાય છે ! મને ખાતરી છે કે આ પુસ્તક વાંચ્યા પછી તમને પણ હાથી પાળવાનું મન થઇ જશે !’

દશેરાની ‘સફારી’ સ્ટાઇલની ઉજવણી...‘સફારીબ્રાન્ડ’ ફાફડા સાથે!

2010-10-15T12:10:00.010+05:30

કેમ ? શું ? કેવી રીતે ? ક્યારે ? શા માટે ? વગેરે જેવા પ્રશ્નસૂચક શબ્દો સાથે ‘સફારી’નો નાતો એટલો ગાઢ છે કે એકાદ સામાન્ય બનાવ પાછળનુંય પૂરેપૂરૂં બેકગ્રાઉન્ડ જ્યાં લગી ખણખોદ કરીને શોધી ન કાઢે ત્યાં સુધી ‘સફારી’ની ટીમને ચેન ન પડે. આમાં જો કે ક્યારેક અપવાદ હોય પણ ખરા.

દાખલા તરીકે દશેરાનો પર્વ ફાફડા અરોગીને મનાવવાની પરંપરા કોણે શરૂ કરી ? એ સવાલોનો જવાબ શોધવાનો ‘સફારી’ની ટીમે આજ દિન સુધી ક્યારેય પ્રયત્ન કર્યો નથી. વર્ષો થયે દશેરા નિમિત્તે ‘સફારી’ની ઓફિસે ફાફડા મંગાવવામાં આવે છે, પરંતુ દશેરા સાથે ફાફડાનો શો સંબંધ ? એનો ઇતિહાસ ઉખેડવા ટીમ ‘સફારી’ના બુદ્ધિશાળી સભ્યો ક્યારેય તેમનું ભેજું કસતા નથી. ઊલટું, તેમનું બધું કોન્સન્ટ્રેશન માત્ર ફાફડાના ભક્ષણ પર હોય છે.

આજે ‘સફારી’ની ઓફિસમાં દશેરાની ઓફિશિયલ ઉજવણી છે. દર વર્ષની જેમ આજે પણ સોડિયમ કાર્બોનેટ વિના બનેલા ફાફડા આવી ચૂક્યા છે. આખા અમદાવાદમાં ‘સફારી’ના ફાફડા યુનિક છે, કેમ કે ધોવાના સોડાનું તેમાં નામોનિશાન હોતું નથી. ધોવાનો સોડા તેના યોગ્ય કામે જ વપરાવો જોઇએ, કેમ કે વોશિંગ મશીન અને માણસના પેટ વચ્ચેનો ભેદ સોડા પામી શકતો નથી એવું ‘સફારી’ની ખણખોદિયા ટીમે વૈજ્ઞાનિક રીચર્સ વડે (કે પછી ભૂતકાળમાં ‘નોન-સફારી’ બ્રાન્ડના સોડાયુક્ત ફાફડા ખાવાની ભૂલ કરી બેસીને) શોધી કાઢ્યું છે. પરિણામે ‘સફારી’ સિવાયના (અનબ્રાન્ડેડ) ફાફડાને તેઓ ભૂલમાં પણ ન્યાય આપતા નથી.

દશેરાનો પર્વ ફાફડા અરોગીને મનાવવાની પરંપરા કોણે શરૂ કરી ? એ સવાલને દિવાલની ખીંટીએ ટીંગાવી રાખવામાં ટીમ ‘સફારી’નો બીજો પણ સ્વાર્થ છેઃ દિવાળીના દળદાર અંકો તૈયાર કરતી વખતે ઓફિસમાં છવાયેલા રહેતા ભારે ઉચાટના તેમજ તણાવના વાતાવરણમાં ફાફડા પાર્ટીના બહાને બહુ મોટો બ્રેક મળે છે. મન હળવું થાય છે, કામ સિવાયની પણ વાતો થાય છે અને સૌના મોઢા પર સ્મિત લહેરાય છે. ફાફડા ખાવાની પરંપરાના આટલા બધા ફાયદા હોય ત્યારે ફાફડાનો ઇતિહાસ ફંફોસવામાં રસ ક્યાંથી પડે ?

છેલ્લે નિરમા, એરિયલ, સર્ફ, વ્હીલ વગેરે વોશિંગ પાવડર ઉત્પાદકોને દશેરા નિમિત્તે તેમના પાવડરનું વેચાણ વધારવામાં ફાળો ન આપવા બદલ ટીમ ‘સફારી’ની દિલગીરી ! આ બધી બ્રાન્ડના સોડિયમ કાર્બોનેટને ફાફડા થકી ન્યાય આપનાર ફાફડારસિયાઓને શુભ દશેરા અને ‘સુખમય’ આવતી કાલ !

ફૂટનોટઃ સાદા ફાફડા અને ‘સફારી બ્રાન્ડ’ના ફાફડા વચ્ચે દેખીતો તફાવત શો હોય ? પહેલી નજરે લગીરે નહિ, પણ માઇક્રોસ્કોપ નીચે તેમને જુઓ ત્યારે સમજાય કે ‘સફારી’ના નિર્દોષ ફાફડાના બંધારણમાં Na2CO3 ના કેમિકલ બોન્ડ મોજૂદ નથી.

કોમનવેલ્થ ગેમ્સઃ વાધરી માટે ભેંસ મારવાનો ધંધો !

2010-10-02T11:33:00.003+05:30

પહેલાં એક ટ્રેજિક કોમેડી જેવો પ્રસંગ વાંચો. કોમનવેલ્થ ગેમ્સની દયાનજક ટ્રેજડિનું મૂળ તે પ્રસંગમાં છે.

વર્ષ ૨૦૦૩નું છે. તારીખ ૭ અને મે મહિનો. સ્થળ ભારતીય લોકશાહીના સરતાજ જેવું સંસદ ભવન, જ્યાં ૨૦૧૦ની કોમનવેલ્થ ગેમ્સ/CWG ના આયોજન વિશે સાંસદો વચ્ચે કથિત બ્રેઇન સ્ટોર્મિંગ થઇ રહ્યું છે. ચર્ચા દરમ્યાન એક પ્રશ્ન CWG ના આયોજન પાછળ થનારા ખર્ચનો અને ખર્ચ માટે નાણાં કેમ કરીને ફાળવવા તે અંગેનો ઊઠે છે, જેના જવાબમાં Minister for youth affairs and sports/યુવા કાર્ય અને ખેલ વિભાગના સચિવ ઠંડે કલેજે જવાબ દે છે કે, ‘કોમનવેલ્થ ગેમ્સ પાછળ થનારા ખર્ચ અંગે તેમજ તે માટેનાં નાણાં ક્યાંથી લાવવા તે અંગે ત્યારે જ ચોક્કસ રીતે કહી શકાય કે જ્યારે ભારત એ રમતોત્સવનું આયોજન કરે.’

લો, કરો વાત ! કોઇ પણ નવું વ્યાપારી સાહસ શરૂ કરતાં પહેલાં તે સાહસ માટે જરૂરી મૂડી ઊભી કરવાનો તકાદો સૌ પહેલો હોય. બીજો વિચાર મૂડી ક્યાંથી લાવવી તેનો હોય, ત્યાર બાદ ખર્ચલાભનાં સમીકરણો માંડવાના થાય અને બધું સાજુંસમું જણાય ત્યાર પછી વ્યાપારી સાહસનાં શ્રીગણેશ કરાય. પરંતુ અહીં તો સચિવશ્રીએ ‘યા હોમ’ કરીને કૂદી પડવાની જ દરખાસ્ત મૂકી. કોણ જાણે કેમ પણ આખરે એ દરખાસ્તને જ સરકારે શબ્દશઃ અમલમાં મૂકવાનાં આંધળુકિયાં કર્યાં. પાકી ગણતરીઓ માંડ્યા વિના માત્ર અંદાજ વડે કામ ચલાવવામાં આવ્યું અને કોમનવેલ્થ ગેમ્સના આયોજન માટે ૨૦૦૩માં રૂપિયા ૧,૮૯૯ કરોડનું બજેટ નક્કી કરવામાં આવ્યું.

શરૂઆતમાં મહામૂલી જણાતી રકમ થોડા જ વખતમાં મામૂલી સાબિત થઇ અને સરકારે નાણાંકોથળી ઢીલી કરવાનો વખત આવ્યો. એપ્રિલ, ૨૦૦૭માં CWG નું કુલ બજેટ વધારીને લગભગ બમણું (રૂપિયા ૩,પ૬૬ કરોડ) કરવામાં આવ્યું, પણ એ વધારો દાંત ખોતરીને પેટ ભરવા જેવો હતો. હિસાબ માંડવામાં સરકારે વળી પાછું જજમેન્ટ વડે કામ લીધું હતું, એટલે ત્રણ વર્ષ બીજાં વીત્યાં ત્યાં બજેટનો પનો ટૂંકો પડ્યો. માર્ચ ૨૪, ૨૦૧૦ના રોજ સરકારે ઘ્ષ્ઞ્ નું બજેટ વધારીને રૂપિયા ૧૦,૦૦૦ કરોડ કરી નાખ્યું--કદાચ એમ ધારીને કે ખર્ચનો આંકડો કોઇપણ સંજોગોમાં દસ હજાર કરોડને વટાવી શકે નહિ. ભારતની પ્રજાના દુર્ભાગ્યે સરકારનું એ ગણિત સુદ્ધાં ખોટું ઠર્યું. CWG પાછળ મૂકેલું આંધણ છેવટે રૂપિયા ૩પ,૦૦૦ કરોડના આંકડે પહોંચ્યું. મતલબ કે ૨૦૦૩માં નક્કી કરાયેલા બજેટ કરતાં ૧૭૪૨% વધારે ! સત્તરસોના સરવાળામાં ઓગણીસ્સોની ભૂલ જેવો ઘાટ CWG ના આયોજન બજેટના કેસમાં સર્જાયો છે.

એક સવાલ વિચારવા જેવો છે: બજેટની રૂપિયા ૩૩,૧૦૧ કરોડ જેટલી ખાધ દિલ્હીની કોંગ્રેસ સરકારે આખરે પૂરી શી રીતે ? આ સવાલ હકીકતે તો કોમનવેલ્થ ગેમ્સનું આયોજન કર્યા પછી તેના બજેટની વેતરણ કરવાનું સૂચન સંસદમાં રજૂ કરનાર યુવા કાર્ય અને ખેલ વિભાગના પેલા સચિવસાહેબને પૂછવો જોઇએ; આમ છતાં જવાબ તરફ નિર્દેશ કરતો અધિકૃત રિપોર્ટ વાંચો :

એક બિનસરકારી સંસ્થાએ Right To Information હેઠળ દિલ્હી સરકાર પાસેથી મેળવેલી માહિતી મુજબ દલિતલક્ષી તેમજ અન્ય અનુસૂચિત જાતિલક્ષી વિવિધ રાહતકાર્યો માટે ફાળવવામાં આવેલા બજેટનો બહુ મોટો હિસ્સો CWG ના આયોજકો હાઇજેક કરી ગયા છે. દલિત રાહતકાર્યનું કુલ રૂપિયા ૭૪૪ કરોડનું ફંડ છેલ્લાં પાંચ વર્ષમાં દિલ્હી સરકારે CWG નામના સફેદ હાથીને પોષવા માટે પડાવી લીધું છે.

આ જાતનો ઘાટ બીજા સરકારી ખાતાઓના કેસમાં શું નહિ સર્જાયો હોય? ખેલકૂદને પ્રોત્સાહન આપો એમાં કંઇ ખોટું નથી, પણ એ પ્રોત્સાહન વિકાસકાર્યોના ભોગે આપો તો તેને નકરી મૂર્ખામી ગણવી જોઇએ. પાંત્રીસ હજાર કરોડ જેવી જંગી રકમ ખેલકૂદ અને રમતગમત પાછળ ફૂંકી દેવાનું ભારત જેવા દેશને પોસાય નહિ--અને તેય વળી એવે વખતે કે જ્યારે દેશના ૪૦ કરોડ કરતાંય વધુ લોકોની રોજની માથાદીઠ આવક ૧ ડોલર કરતાં વધુ નથી; વર્ષેદહાડે ૧પ,૦૦૦ ખેડૂતો રૂપિયાપ,૦૦૦ થી રૂપિયા ૧૦,૦૦૦ જેટલી રકમનું દેવું ચૂકવી શકતા ન હોવાને કારણે આપઘાત કરે છે; દેશના ૨૦ કરોડ જેટલા લોકો પોષણયુક્ત આહાર તેમજ પીવાલાયક સ્વચ્છ પાણી પામી શકતા નથી; ગ્રામ્ય વિસ્તારોની ૩૧% શાળાઓમાં પીવાના પાણીની સગવડ નથી, જ્યારે ૪૭% શાળાઓમાં બાથરૂમની સુવિધા નથી; કાલાહાંડી જેવા વિસ્તારોમાં વસતા ગરીબ લોકોના મેનુ-કાર્ડમાં ચૂનાના પથ્થર અને વનસ્પતિનાં કૂણાં મૂળિયાં સિવાય બીજી કોઇ ‘વાનગી’ નથી અને ગરીબીને તેમજ શિક્ષણને લગતા પ્રશ્નોનો તો સુમાર નથી.

દિલ્હીની કોમનવેલ્થ ગેમ્સ ભારત માટે એક મોટું ફારસ સાબિત થઇ છે. આ ફારસ કોઇને ફળ્યું હોય તો તે આયોજન સમીતિના સભ્યોને, જેમણે ભ્રષ્ટાચાર થકી પોતાનાં ગજવાં ભરી લીધાં છે, પણ એથી શું ફરક પડે છે ? આ દેશમાં સરકારી લેવલે ટાંકણીથી માંડીને તોપ સુધીની એકેય ખરીદી ભ્રષ્ટાચાર અને કટકી વિના થતી નથી--અને તે વાત દેશની પ્રજાએ બહુ સહજ રીતે સ્વીકારી લીધી છે. સરકારને ટેક્સરૂપે આપેલા રૂપિયાનું છેવટે શું થાય છે એ જાણવામાં પ્રજાને આમેય રસ પણ ક્યાં છે ?

લોકશાહી દેશમાં સંસદસભ્યોનો રાજાશાહી ઠાઠ

2010-09-03T17:59:00.002+05:30

આઝાદ ભારતની પહેલી લોકસભા ચૂંટણી ૧૯પ૨માં થઇ ત્યારે પાર્લામેન્ટના સભ્યપદને ફુલટાઇમ વ્યવસાય ગણવામાં આવતો ન હતો. લોકસભામાં કે રાજ્યસભામાં બેસીને સરકારના વહીવટીતંત્ર પર જાપ્તો રાખવો તે એક પ્રકારની રાષ્ટ્રસેવા મનાતી હતી, જેમાં એક તરફ મોભો વધવા સાથે બીજી તરફ સંસદસભ્યે પોતાનાં અંગત હિતનો ભોગ પણ આપવો પડતો હતો. ભારતે સંસદસભ્યોનો રોલ નક્કી કરવામાં નજર સામે રાખેલું બ્રિટિશ લોકશાહીનું માળખું પણ આવું જ છે. બ્રિટનના હાઉસ ઓફ કોમન્સનો મેમ્બર પણ ત્યાંની પ્રજાનો સામાન્ય પ્રતિનિધિ ગણાય છે, જેણે પોતાનો કેટલોક સમય કાઢીને મતદારો વતી સરકાર પાસે જે તે મુદ્દા પર ખુલાસા લેવાના હોય છે. સરકારને ખોટાં પગલાં લેતી રોકવાનું કામ પણ તેનું છે. પરંતુ ફુલટાઇમ કામગીરી માત્ર સરકાર બજાવે છે, સંસદસભ્ય નહિ. હાઉસ ઓફ કોમન્સની બેઠક એટલે જ બપોરે મળે છે. સંસદસભ્યો બપોર સુધી તેમનો અંગત વ્યવસાય કે ધંધો ચલાવતા હોય છે, માટે આવકનાં બ્રિટિશ ધોરણ મુજબ તેમને ઊંચા પગારો અને ભથ્થાં અપાતાં નથી.

આપણે ત્યાં પણ શરૂઆતમાં આવું જ વલણ અપનાવાયું હતું. પાર્લામેન્ટની બેઠકો ચાલુ હોય એ દરમ્યાન પાટનગરમાં રોકાવા પૂરતો રોજિંદો ખર્ચ નીકળી જાય એટલી જ રકમ સંસદસભ્યો માટે નક્કી કરવામાં આવી હતી. નવી દિલ્હીમાં તેમણે બારેમાસ રોકાવું જરૂરી પણ ન હતું, કેમ કે પાર્લામેન્ટનું દરેક સત્ર પ્રમાણમાં ટૂંકું ચાલતું હતું. વખત જતાં સત્રો લંબાતાં ગયાં અને રોજિંદી બેઠકના કલાકો પણ રાજકીય પ્રવૃત્તિ સાથે વધતા ગયા, એટલે પાર્ટટાઇમ ગણાયેલી ડ્યૂટી ફુલટાઇમ બની. સભ્યોના પગાર, ભથ્થાં અને બીજાં સાધનસગવડોમાં વધારો કરવામાં આવ્યો, જે ખરેખર તો તેમણે જાતે જ એક પછી એક ઠરાવો પસાર કરીને મેળવી લીધો. (અત્યાર સુધી આવા કુલ ૨૭ ઠરાવ પસાર કરાયા છે).

તાજેતરમાં થયેલા વધારાને ધ્યાનમાં લો તો હવે દરેક સંસદસભ્યને માસિક રૂપિયા પ૦,૦૦૦નો બાંધ્યો પગાર મળવાનો છે. પાર્લામેન્ટની બેઠકો ચાલુ હોય ત્યારે પ્રતિદિન રૂપિયા ૧,૦૦૦નું ભથ્થું તો જાણે નક્કી છે. મહિને રૂપિયા ૪૦,૦૦૦નું અલાઉન્સ તેમને પોતાના મતવિસ્તારમાં જનસંપર્ક ચાલુ રાખવા માટે ચૂકવાય છે. વળી ઓફિસ ખર્ચ પેટે મહિને રૂપિયા ૪૦,૦૦૦નું ભથ્થું પણ ખરૂં. સંસદની કે સંસદીય સમિતિની બેઠક ચાલુ ન હોય ત્યારે દરેક સભ્યને અમુક બાંધી રકમ મળે છે, જે કરપાત્ર નથી.

આ સિવાય તેના નામે બે ટેલિફોન (એક દિલ્હીમાં અને બીજો તેના મતવિસ્તારમાં કે નિવાસસ્થાને) મંજૂર કરાય છે. શરૂઆતમાં ૩,૬૦૦ લોકલ કોલ્સ વિનામૂલ્યે જોડવાની છૂટ હતી, આજે ટોચમર્યાદા ૧,પ૦,૦૦૦ કોલ્સ સુધી પહોંચી છે. દિલ્હીમાં પ્રત્યેક સંસદસભ્ય માટે સરકારે આલિશાન બંગલા ફાળવ્યા છે, જે માટે સભ્ય કેન્દ્ર સરકારને માસિક ફક્ત રૂપિયા ૨,૦૦૦ નું ભાડું ચૂકવે છે. બંગલામાં પાણીની વ્યવસ્થા વિનામૂલ્યે મળે છે, જ્યારે ૧,૮૦,૦૦૦ યુનિટ સુધીનું લાઇટબિલ માફ છે. દરેક સંસદસભ્યને (તેમજ તેની પત્નીને) વિમાનના બિઝનેસ ક્લાસમાં ભારતના ગમે તે સ્થળે પ્રવાસ કરવા વર્ષે ૪૦ ટિકિટો સરકાર તરફથી બિલકુલ ફ્રી આપવામાં આવે છે, જ્યારે ટ્રેનના ફર્સ્ટ ક્લાસમાં તો એ અનલિમિટેડ યાત્રા વિનામૂલ્યે ખેડી શકે છે.

પ્રજા દ્વારા ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિઓ સંસદમાં ગયા પછી પ્રજાને કેટલા મોંઘા પડે તેનો હિસાબ મોટે ભાગે તેમને ચૂકવાતા પગારના અનુસંધાનમાં મંડાય છે, પણ તેમના કેટલાક વિશિષ્ટાધિકારો એવા છે કે જે સામાન્ય વ્યક્તિને કદી નજરે ચડતાં નથી. દા.ત. સભ્યો માટે પાર્લામેન્ટમાં અલાયદું મેડિકલ સેન્ટર છે, જ્યાં તેમને પ્રથમ વર્ગના સરકારી અમલદારને મળી શકતી તબીબી સારવાર પ્રાપ્ત થાય છે--બેશક, વિનામૂલ્યે ! મોટરકાર ખરીદવા માટે નજીવા વ્યાજે તેમને લોન મળે છે અને તેના લાંબા હપતા બાંધી આપવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકારનું રેલ્વે બોર્ડ પાર્લામેન્ટ હાઉસમાં સંસદસભ્યો માટે રેસ્ટોરન્ટ ચલાવે છે અને લગભગ મફતના ભાવે ગુલાબજાંબુ અને રસગુલ્લા જેવી વાનગીઓ પીરસ્યા પછી વર્ષે લાખો રૂપિયાની ખોટ કરે છે.

આ બધી સવલતો જાણે પૂરતી ન હોય તેમ નિવૃત થયેલા દરેક સંસદસભ્યને સરકાર મહિને રૂપિયા ૩,૦૦૦ પેન્શન પેટે ચૂકવ્યા કરે છે. આમ, સીધી કે આડકતરી રીતે દરેક સંસદસભ્ય પાછળ ખર્ચાતી રકમનો સરવાળો માંડો તો દેશની પ્રજા તેને વાર્ષિક રૂપિયા ૨૬,૯૩,૦૦૦ના ખર્ચે નિભાવે છે. સાંસદોના આવાસ પાછળ થતા સરકારી ખર્ચને ગણતરીમાં લો તો મહત્તમ આંકડો રૂપિયા ૯,૨૬,૯૩,૦૦૦ સુધી પહોંચે છે. જૂન ૧, ૧૯પ૪ના રોજ સંસદસભ્યોનાં પગાર (મહિને રૂપિયા ૪૦૦) તથા ભથ્થાંનું (મહિને રૂપિયા ૨૧) નિયમન કરતો પ્રથમ કાયદો અમલી બન્યો એ પછી આજ દિન સુધીમાં સરેરાશ બે વર્ષે સંસદસભ્યો ઘરના ભૂવા અને ઘરના ડાકલિયા તરીકે પોતાનું મહેનતાણું જાતે જ વધારતા ગયા છે. ભારતની પ્રજા એ સ્થિતિ સામે કશું કરી શકે તેમ નથી, કેમ કે આપણી લોકશાહીમાં સંસદ સર્વોચ્ચ સ્થાને બિરાજી છે. પ્રજાની આવી લાચારી એ લોકશાહીની ટ્રેજડિ છે.

પચ્ચીસ વર્ષે કપિનું પુનરાગમન

2010-08-28T12:08:00.005+05:30

વિજયગુપ્ત મૌર્ય!

આ નામ પડે એટલે ‘જ્ઞાનવિજ્ઞાન’ શબ્દનો ઝબકારો મગજના અજ્ઞાત ખૂણે આપમેળે થયા વિના ન રહે. પત્રકારત્વમાં પોતાની ૪૬ વર્ષ લાંબી અર્થપૂર્ણ કારકિર્દી દરમ્યાન વિજયગુપ્ત મૌર્યએ જીવજગત, બ્રહ્માંડ, ભૂસ્તરશાસ્ત્ર, ઇતિહાસ, સમુદ્રસૃષ્ટિ, પર્યાવરણ, ભૌતિકશાસ્ત્ર વગેરે જેવા વિવિધ વિષયો પર વૈવિધ્યપૂર્ણ લેખો વડે ગુજરાતી વાચકોને અદ્ભુત જ્ઞાનસફર કરાવી છે. વિજયગુપ્ત મૌર્યના લેખનનું સૌથી નોખું પાસું તેમની બેજોડ શિકારકથાઓ તેમજ જંગલકથાઓ હતી. વાર્તાના બહાને બાળકોને વનસૃષ્ટિનો અને વન્યજીવોનો રસપ્રદ પરિચય કરાવવામાં તેમની કલમનો જોટો ન હતો.આ સિદ્ધહસ્ત લેખકની રસાળ અને કસાયેલી કલમે લખાયેલાં જંગલકથાનાં સંખ્યબંધ પુસ્તકો પૈકી ‘શેરખાન’ માર્ચ, ૨૦૦૯માં તેમની જન્મશાતાબ્દિ નિમિત્તે નવા રૂપરંગ સાથે યુરેનસ બૂક્સ દ્વારા પ્રગટ કરવામાં આવ્યું હતું. આજે તેમનું બીજું બેસ્ટ સેલર પુસ્તક ‘કપિનાં પરાક્રમો’ અઢી દાયકે પુનઃમુદ્રણ પામ્યું છે. આ પુસ્તકનો હિરો કપિ નામનો વાંદરો છે, જે પોતાનાં સાહસો વડે તેની વાનરસેનાને મોતના મુખમાંથી ઉગારે છે. આ કથા તેનાં પરાક્રમોની છે, જે વાંચતી વખતે મનોરંજન મળવા ઉપરાંત જંગલસૃષ્ટિનો મસ્ત પરિચય મળવાની ગેરન્ટી પૂરેપૂરી છે.

ભવિષ્યમાં વિજયગુપ્ત મૌર્યનાં બીજાં પુસ્તકો નવા રૂપરંગ સાથે પ્રગટ કરી નવી પેઢીના હાથમાં મૂકવાં છે--અને તે ભવિષ્ય બહુ દૂરનું નથી. જ્ઞાનવિજ્ઞાનના હિમાલય જેવા વિજયગુપ્ત મૌર્યને મારી એ જ સાચી અંજલિ!

કાર્ટૂન ફિલ્મો : નિર્દોષ મનોરંજનના નામે બાળકના દિલોદિમાગની કત્લ

2010-08-02T10:30:00.003+05:30

ચીની લોકો પોતાના નીચી કાઠીના તેમજ માફકસરના બાંધા માટે જાણીતા છે. આ દેશની નવી પેઢીની ઉત્ક્રાંતિ થોડાં વર્ષ પહેલાં જો કે સહેજ જુદા પાટે ફંટાઇ. બિજિંગ, શાંઘાઇ, હોંગકોંગ વગેરે જેવાં શહેરોમાં ઉછેર પામતાં બાળકો કશાક અગમ્ય કારણસર ક્રમશઃ સ્થૂળકાય બની રહ્યાં હતાં. જેમની જિનેટિક બ્લૂપ્રિન્ટમાં એકવડા બાંધાના જ રહેવાનું પ્રોગ્રામિંગ થયું હોય તે ચીની બાળકો મોટાપાનો ભોગ કેમ બનતાં હતાં તે રહસ્ય હતું. કેટલાક ચીની તબીબોએ રહસ્યના ફોડ માટે રીસર્ચ આરંભ્યું, જે લાંબો સમય ચાલ્યું.

રીસર્ચના અંતે નીકળેલું તારણ સ્પષ્ટ હતું--નવી પેઢીના ચીની બાળકો સ્કૂલમાંથી પાછા ફર્યા બાદ ઘણો ખરો સમય ટેલિવિઝન પર કાર્ટૂન ફિલ્મો જોવામાં વીતાવતાં હતાં. આઉટડોર ગેમ્સ રમવાનું તેમણે લગભગ બંધ કરી દીધું હતું, એટલે શરીરને કસરતના નામે ઘસારો પહોંચતો ન હતો. વળી ‘ઇડિઅટ બોક્સ’ સામે ખોડાયેલા હોય એટલો સમય તેઓ ‘મન્ચિંગ’ના નામે બિનજરૂરી આહાર પેટમાં ઓર્યા કરતાં હતાં, જેના પ્રતાપે તેમનાં શરીરમાં ચરબીનો સતત ભરાવો થયા કરતો હતો અને સરવાળે શરીર સ્થૂળ બનતું હતું.
ચીની તબીબોએ પોતાનો રીપોર્ટ બિજિંગ સરકારને સુપરત કર્યો, જેણે વધુ કેટલુંક બારીકીપૂર્ણ રીસર્ચ કરાવ્યા પછી ૨૦૦૭માં રીતસર ફતવા જેવું હુકમનામું બહાર પાડીને સાંજે ૪ થી રાત્રે ૮ સુધીના સમયગાળા દરમ્યાન ટેલિવિઝન પર કાર્ટૂન ફિલ્મો માટે પાબંદી ફરમાવી દીધી. સરકારના એ નિર્ણય સામે શરૂઆતમાં ભારે હોબાળો મચ્યો, પણ વખત જતાં તે ઊભરો શાંત પડ્યો એટલું જ નહિ, પણ પોતાનાં સંતાનોને રમતગમત તરફ ઢળતાં જોઇને માબાપોએ સરકારના ફતવાછાપ નિર્ણયને ખેલદિલીપૂર્વક વખાણ્યો. માનો યા ન માનો, પણ ચીનની સરકારે કાર્ટૂન ચેનલો પર ૪ થી ૮નો કરફ્યૂ લાદ્યો એ પછી ત્યાંની નવી પેઢીમાં obesity/સ્થૂળતાનું પ્રમાણ દર્શાવતો ગ્રાફ આજે ખાસ્સો નીચે ઊતરી આવ્યો છે.

ચીનના પગલે હવે નોર્વે, સ્વીડન, ડેન્માર્ક વગેરે જેવા યુરોપી દેશો ટેલિવિઝન પર દર્શાવવામાં આવતા બાળકોના પ્રોગ્રામ પર ચાંપતી નજર રાખતા થયા છે. બાળકોના કોમળ મગજ પર ગુનાખોરી, મારધાડ અને કત્લેઆમ જેવાં દૂષણોનાં બીજ રોપતી (પોકેમોન અને બેનટેન જેવી જાપનીઝ) કાર્ટૂન ફિલ્મો પર ત્યાંની સરકારોએ પણ ચીનની જેમ પ્રતિબંધ લાગૂ પાડ્યો છે--અને તેમ કરવા પાછળનું કારણ સ્વાભાવિક છે. વર્ષોના વૈજ્ઞાનિક સંશોધનના નતીજારૂપે જાણવા મળ્યું છે કે...

(૧) મોટા શહેરમાં રહેતો સરેરાશ છોકરો કે છોકરી તેનું પ્રાઇમરી ભણતર પૂરૂં કરે ત્યાં સુધીમાં ટેલિવિઝન પર તેણે મારધાડનાં અને ખૂનનાં ૧૮,૦૦૦ દ્રશ્યો અને અશ્લીલતાનાં ૧૪,પ૦૦ દ્રશ્યો જોઇ નાખ્યાં હોય છે. પ્રત્યેક દ્રશ્ય તેના મગજ પર એટલી ગહેરી છાપ મૂકી જાય છે કે તે અસર વર્ષોનાં વર્ષો સુધી ભૂંસાતી નથી.

(૨) કાર્ટૂન ફિલ્મોમાં દર્શાવવામાં આવતાં હિંસક દ્રશ્યો જોનાર બાળક પોતાને તેમજ પોતાનાં આપ્તજનોને વરતાતી શારીરિક તથા માનસિક પીડા પ્રત્યે લાંબે ગાળે કઠોર બની જાય છે. વાયોલન્ટ સીન જોનાર બાળકનો મિજાજ કુદરતી રીતે સહેજ આક્રમક અને ચીડિયો બને છે અને કાર્ટૂન ફિલ્મમાં જોયેલાં સ્ટંટનું વારંવાર અનુકરણ કરવા જતાં તે ક્યારેક ઇજાગ્રસ્ત થાય છે. રોજના ચાર કલાક ટેલિવિઝન જોનાર બાળકોમાં આવી ઇન્જરીનું પ્રમાણ ૩૪% વધુ હોવાનું માલૂમ પડ્યું છે.

(૩) ઊંચી કરાડ પરથી પડ્યા પછીયે અગર તો બંદૂકની ગોળી વાગ્યા પછીયે જીવતા રહી શકાય એ વાત કાર્ટૂન ફિલ્મો થકી નાની ઉંમરે બાળકોના દિલોદિમાગમાં ઠસી જાય છે.

(૪) ટેલિવિઝન એ માહિતીનુ અત્યંત ઝડપી પ્રસારણ કરતું માધ્યમ છે. વળી કાર્ટૂન ફિલ્મોમાં તો દ્રશ્યાવલિ ખૂબ જ ઝડપથી બદલાતી હોય છે. દિવસના ત્રણથી ચાર કલાક કાર્ટૂન ફિલ્મો જોતા બાળકને માહિતીને (દ્રશ્યને) સુપરફાસ્ટ વેગે ગ્રહણ કરવાની આદત પડી જાય છે. પરિણામ ? સ્કૂલમાં વિસ્તૃત, મુદ્દાસર તેમજ સહેજ ધીમી રફતારે રજૂ કરાતી માહિતી પ્રત્યે બાળકને કંટાળો જન્મે છે. અભ્યાસમાં તેનો જીવ ચોંટતો નથી.

(પ) કાર્ટૂન ફિલ્મોમાં દ્રશ્યોની અત્યંત વેગે બદલાતી સિક્વન્સ બાળકોની આંખો માટે હાનિકર્તા છે. નજર સામેના દ્રશ્યને મગજ સુધી પહોંચતા કરવાનું કામ આંખના rod અને con કહેવાતા કોષોનું છે. ટેલિવિઝનના પડદે આવતા રંગોના ઝડપી બદલાવને એ કોષો પૂરતો ન્યાય આપી શકતા નથી. સરવાળે આંખો થાકે છે, બળતરા થાય છે અને તેમાંથી પાણી નીકળે છે. મગજ પોતે fatigue/થકાનનો અનુભવ કરવા લાગે છે.

ટેલિવિઝનની બાળકોના શરીર પર તેમજ મન પર થઇ શકતી આડઅસરોનું લિસ્ટ હજી લંબાવી શકાય તેમ છે. અહીં જો કે ટૂંકસાર એટલો કે કાર્ટૂન ફિલ્મો આપણે ધારીએ છીએ તેટલી નિર્દોષ નથી. આ વાતની પ્રતીતિ ચીનને થઇ ચૂકી છે અને ચીનના પગલે કેટલાક યુરોપી દેશો પણ સજાગ બન્યા છે. ભારતની ઊંઘ ક્યારે ઉડશે એ જોવાનું !

૨૭ વર્ષ, પ૨૭ જવાનો અને રૂ.૧,૧૦૦ કરોડના ભોગે બની રહેલી રોહતાંગ ટનલ

2010-07-01T10:27:00.004+05:30

ભારતનો એકાદ સારો રોડ એટલાસ હાથમાં લો. જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યનો નકશો બરાબર તપાસો. જુઓ કે મોટરમાર્ગે લેહ-લદ્દાખ પહોંચવા માટે માત્ર બે રસ્તા છે. એક રસ્તો શ્રીનગરથી સોનમર્ગ, દ્રાસ અને કારગિલ થઇને લેહ જાય છે. બીજો માર્ગ મનાલિથી રોહતાંગ ઘાટ થઇને પરબારો લેહને મળે છે.

આ બીજો રસ્તો નકશામાં દેખાય છે એવો સીધોસાદો નથી. ભારે અટપટો છે. હિમવર્ષાને લીધે વર્ષના છએક મહિના વાહનવ્યવહાર માટે તે લગભગ નકામો ઠરે છે. કુલ ૪૨૦ કિલોમીટર લાંબા માર્ગમાં ૨૦૦ ઠેકાણે પર્વતીય ઢોળાવો એવા છે કે જ્યાં ગમે ત્યારે હિમપ્રપાત થાય અને ધસી પડેલા હિમનો ઢગલો રસ્તાને બ્લોક કરી દે. આ કારણસર લેહ-લદ્દાખ અને સિયાચીનમાં સ્થિત ભારતીય લશ્કરને શસ્ત્રોનો અને ખોરાકપાણીનો લગભગ ૮૦% પુરવઠો શ્રીનગર-દ્રાસ-કારગિલના માર્ગે મોકલવામાં આવે છે. નેશનલ હાઇવે-૧ આલ્ફા તરીકે ઓળખાતો એ માર્ગ લેહ-લદ્દાખની ધોરીનસ જેવો છે, જે રખે કપાય તો દ્રાસથી માંડીને લેહ સુધીનું કાશ્મીર બાકીના ભારતથી વિખૂટું પડી જાય.

આ હકીકતને નજરમાં રાખી આજથી ૨૭ વર્ષ પહેલાં એક સ્ટ્રેટેજિક પ્રસ્તાવ ભારતની સંરક્ષણ સમિતી સમક્ષ મૂકાયો હતો. પ્રસ્તાવ ભારતના લેહ-લદ્દાખને હિમાચલ પ્રદેશના મનાલિ સાથે જોડતા માર્ગમાં બોગદું બનાવવા અંગેનો હતો. સૂચિત બોગદાનું સ્થળ ૩,૯૭૦ મીટરની ઊંચાઇએ આવેલા રોહતાંગ ઘાટ પાસે નક્કી કરાયું હતું. અહીંથી હિમાલયના પર્વતોની આરપાર નવેક કિલોમીટરનું બોગદું કોતરી દેવામાં આવે તો વર્ષના છ મહિના હિમ ઓથે ઢંકાયેલા રહેતા માર્ગને બાયપાસ કરી શકાય તેમ હતો. ટનલ બન્યા પછી મનાલિ-લેહ વચ્ચેનું અંતર પ૧ કિલોમીટર ઘટી જાય એ બીજો ફાયદો હતો. વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ તે ટનલ ભારત માટે જરૂરી નહિ, અનિવાર્ય હતી. આમ છતાં એ પ્રોજેક્ટ સરકારી ફાઇલોમાં દટાઇ ગયો.

પૂરાં ૧૬ વર્ષ સુધી તેને યાદ કરાયો નહિ--અને પછી તેનું મહત્ત્વ સમજાવતો પ્રસંગ ૧૯૯૯માં બન્યો. શ્રીનગરને લેહ સાથે જોડતા નેશનલ હાઇવે-૧ આલ્ફાની ધોરીનસ કાપી નાખવાની મુરાદ સાથે પાકિસ્તાને તેના મુજાહિદિન સૈનિકોને દ્રાસના અને કારગિલના પહાડી મોરચે ગુપચુપ રવાના કર્યા. દ્રાસમાં મશ્કોહ ખીણ દ્વારા હાઇવે-૧ આલ્ફા સુધી પહોંચી જઇ ત્યાં સુરંગો વડે રસ્તાના ફૂરચા કાઢી નાખવાનું સિક્રેટ મિશન તેમણે પાર પાડવાનું હતું. હાઇવે-૧ આલ્ફા પર પાકિસ્તાનનો અંકૂશ આવે તો ભારતીય લશ્કરનાં પુરવઠા વાહનો માટે જાણે અચોક્કસ મુદતનો કરફ્યૂ ઓર્ડર લાગૂ પડે અને મોબાઇલ તોપો, દારૂગોળા, મશીનગનો, એન્ટિ-એરક્રાફ્ટ ગન, ખોરાક-પાણી વગેરે પૈકી કશું જ લેહ કે સિયાચીનના મોરચે પહોંચાડી શકાય નહિ એ નક્કી વાત હતી. આ તંગી સરવાળે ત્યાંના ભારતીય જવાનોને લાચાર કરી મૂકે અને પાકિસ્તાની લશ્કરના ઝંઝાવાતી આક્રમણ સામે અમુક કલાકો કરતાં વધુ સમય તેઓ લડત આપી ન શકે. સરવાળે લેહ અને સિયાચીનનો પ્રદેશ પાક એડી નીચે કાયમ માટે આવે.

ભારતના સદ્ભાગ્યે પાકિસ્તાનનો માસ્ટર પ્લાન ફળીભૂત થયો નહિ. કારગિલ, બટાલિક અને દ્રાસના મોરચે આપણા જવાનોએ દુશ્મનને આકરી લડત આપી. ભારતની ૩૦૦ તોપો રોજના પ,૦૦૦ લેખે ગોળા ઝીંકતી રહી અને વિમાનોએ બધું મળી પપ૦ હવાઇ હુમલા કર્યા. સતત ૭૪ દિવસ ચાલેલા યુદ્ધમાં પ૨૭ જવાનો શહીદ થયા, આશરે ૧,૩૬૩ ઘવાયા અને ૬ લાપત્તા બન્યા. યુદ્ધ પાછળ ભારતે વેઠવો પડેલો ખર્ચ રૂ.૧,૧૦૦ કરોડથી ઓછો ન હતો.

ભારતની તવારીખમાં કારગિલ યુદ્ધનું પ્રકરણ આપણા પરમવીરોની વિજયગાથા તરીકે લખાયું, પણ એક સવાલ મનમાં સહજ ઉદ્ભવે છેઃ ભારતની તવારીખમાં કારગિલ યુદ્ધ શા કારણસર લખાયું ?

આનો બહુ ટૂંકો, છતાં ટુ-ધ-પોઇન્ટ જવાબ એમ કહીને આપી શકાય કે હાઇવે-૧ આલ્ફા નામના પેલા માર્ગને કારણે ! લેહ-લદ્દાખના પ્રદેશને જોડતો બેક-અપ રસ્તો ભારત પાસે હોત તો પાકિસ્તાન હાઇવે-૧ આલ્ફા પર ડોળો માંડવાનો વિચાર સુદ્ધાં કરત નહિ. આ બેક-અપ રસ્તો એટલે મનાલિ-લેહનો હાઇવે, જ્યાંના હિમાચ્છાદિત માર્ગને બાયપાસ કરતી ટનલ રચવાનો પ્રોજેક્ટ ભારતની સુરક્ષા સમિતિએ વર્ષો પહેલાં સ્વીકારી લીધો હોત તો કારગિલ યુદ્ધ થવાનો પ્રશ્ન ન હતો.

ખેર, જો બીત ગઇ સો બીત ગઇ. એક સારા સમાચાર એ છે કે રોહતાંગ-લેહ વચ્ચેની સૂચિત ટનલના પ્રોજેક્ટને સરકારી ફાઇલોમાં પૂરાં ૨૭ વર્ષ કેદ રાખ્યા પછી પહેલી વખત એ પ્રોજેક્ટ દિવસનું અજવાળું જોવા પામ્યો છે. ઑસ્ટ્રિયાની એક ઇજનેરી કંપનીના સહયોગમાં ભારતે ટનલનું કાર્ય જૂન ૨૮, ૨૦૧૦ના રોજ વિધિવત શરૂ કરાવ્યું છે. પ્રોજેક્ટ પાંચ વર્ષ ચાલવાનો છે અને તેની પાછળ રૂ.૧,૪૯પ કરોડ ખર્ચાવાના છે.

ખર્ચનો આંકડો મોટો છે, પણ લેહને બાકીના ભારત સાથે જોડતો ઓલ્ટરનેટ રસ્તો કારગિલ યુદ્ધનું ‘વન્સ મોર’ ટાળી શકતો હોય તો એ ખર્ચ વ્યૂહાત્મક રીતે મોટો નથી. ખોટો પણ નથી.

ખાનગી ડેટાનો વેપલો કરતી social networking સાઇટ્સ

2010-06-01T06:00:00.002+05:30

ઇન્ટરનેટની facebook.com જેવી social networking વેબસાઇટ થકી મિત્રોસગાં સાથે સતત સંપર્કમાં રહેતા લોકો માટે વોર્નંગ સિગ્નલ જેવો એક અહેવાલ થોડા વખત પહેલાં અમેરિકાના વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ નામના અખબારમાં છપાયો. અહેવાલ મુજબ facebook તથા તેના જેવી બીજી social networking વેબસાઇટ્સ તેમના રજીસ્ટર્ડ યુઝર્સનો ખાનગી ડેટા જાહેરાત કંપનીઓને વેચીને તગડો નફો રળે છે. આ રીતે ચોરીછૂપી વેચવામાં આવતા ડેટામાં મુખ્યત્વે યુઝરનું પૂરૂં નામ-સરનામું, જન્મતારીખ, ઇ-મેલ, મોબાઇલ નંબર, ભણતરને લગતી વિગતો તેમજ અંગત જીવનને લગતી માહિતી હોય છે. આ માહિતીના આધારે ત્યાર બાદ જાહેરાત કંપનીઓ પોતાની જે તે ચીજવસ્તુઓની કે સેવાઓની જાહેરાત કરતા થોકબંધ ઇમેલ્સનો તથા મોબાઇલ એસ.એમ.એસ.નો મારો ચલાવવો શરૂ કરી દે છે.

ટૂંકમાં, વેબસાઇટ પર રજિસ્ટર થયેલા યુઝરનો ખાનગી ડેટા લગીરે ખાનગી રહેતો નથી. પ્રાયઇસી પોલિસીને લગતાં આંતરરાષ્ટ્રીય ધારાધોરણો મુજબ કોઇ પણ વેબસાઇટ પોતાના ગ્રાહકની મંજૂરી લીધા વિના તેનો પર્સનલ ડેટા કોઇ ત્રાહિત વ્યક્તિને કે કંપનીને આપી શકે નહિ. બીજી તરફ social networking વેબસાઇટ્સ તેમના કરોડો ગ્રાહકોના ડેટાનું જાહેરાત કંપનીઓને પાછલે બારણે વેચાણ કરી પ્રાઇવસી પોલિસીના ધોરણોનો ભંગ કરી રહી છે. આવી વેબસાઇટ્સ પર કડક કાયદાની લગામ નાખી શકાય એ માટે અમેરિકામાં હાલ કાર્યવાહીઓ થઇ રહી છે. દરમ્યાન facebook જેવી વેબસાઇટ્સનો ઉપયોગ કરનાર લોકોએ પોતાના ખાનગી ડેટાની લ્હાણી થતી અટકાવવા સારુ થોડા સજાગ બન્યા વિના આરો નથી. આ માટે ભરવા જેવાં કેટલાંક સૂચિત પગલાં

વેબસાઇટના પ્રોફાઇલ પેજમાં પોતાની જન્મતારીખ લખવાનું બને ત્યાં સુધી ટાળો. વ્યક્તિની identity/ઓળખ તફડાવતા ગઠિયાઓ પાસે જન્મતારીખની વિગત આવી જાય તો તેના થકી તેઓ એ વ્યક્તિની અન્ય વિગતો (જેવી કે નામ-સરનામું) જાણી શકે છે અને ત્યાર બાદ તેના બૅંક અકાઉન્ટથી માંડીને ક્રેડિટ કાર્ડ સુધીની બધી માહિતી મેળવી શકે છે.

ઘરનું પૂરૂં સરનામું, ટેલિફોન નંબર તેમજ મોબાઇલ નંબર જેવી વિગતો પણ પ્રોફાઇલ પેજમાં ટાળી શકાય તેવી છે. અટક સહિત આખું નામ લખવાને બદલે માત્ર નામ લખો એ હિતાવહ છે.

ઘણા લોકો પોતાના પરિવારને લગતી વિગતો બહુ સહજ રીતે facebook જેવી વેબસાઇટ્સ પર રજૂ કરી દેતા હોય છે. ઘણા પોતાની તસવીરો સુદ્ધાં સાઇટ પર મૂકતા હોય છે. આઇડેન્ટિટી થેફ્ટના કિસ્સા આવા કેસમાં વધી જવા પામે છે.

બૅંક સાથે, વીમા કંપની સાથે તેમજ ક્રેડિટ કાર્ડ કંપની સાથે વ્યવહાર ચલાવવા માટે જે ઇ-મેલ વાપરો તે બને ત્યાં સુધી social networking સાઇટમાં ન વાપરો. આવી સાઇટ્સ માટે જુદું ઇ-મેલ અકાઉન્ટ બનાવો અને મિત્રો-સગાં સાથેનો સંદેશાવ્યવહાર તે ઇ-મેલ મારફત કરો.

ઇમેલ તેમજ એસ.એમ.એસ. માર્કેટિંગના ઘોડાપૂરથી બચવું હોય તો બને ત્યાં સુધી પોતાના મોજશોખના તેમજ રસના વિષયો facebook જેવી વેબસાઇટ્સ પર જાહેર ન કરો.

એક અંદાજ મુજબ facebook.com વેબસાઇટ પર ૬૦ કરોડ લોકો રજીસ્ટર્ડ છે, જેઓ તે વેબસાઇટ થકી પોતાના મિત્રો કે સગાવહાલાં જોડે સંદેશાની આપ-લે કરે છે. જુદી રીતે કહો તો facebook.com પાસે જગતના ૬૦ કરોડ લોકોની ખાનગી વિગતોનો જબરજસ્ત ડેટાબેઝ છે, જેને તે જુદી જુદી માર્કેટિંગ કંપનીઓને અમુક રકમના સાટામાં વેચતી હોવાના સમાચાર બહાર આવ્યા છે. ઇન્ટરનેટના અને મોબાઇલ ફોનના વૈશ્વિક યુગમાં એક તરફ ઇ-મેલ, ઇ-કોમર્સ, એસ.એમ.એસ., ચેટિંગ વગેરે જેવી હંમેશાં હાથવગી રહેતી સુવિધાઓ છે, તો બીજી બાજુ વ્યક્તિની ઓળખ છિનવી લેતું આઇડેન્ટિટી થેફ્ટનું જબરજસ્ત મોટું સંકટ છે. આ સંકટથી બચવું કે પછી પોતાની ઓળખના ઢંઢેરા પીટી તેને વહોરી લેવું એ વ્યક્તિગત મામલો છે.

‘સફારી’નો નવો અવતાર : A change for the better

2010-05-12T14:07:00.005+05:30

આ લોકપ્રિય સામયિક ઑગસ્ટ, ૧૯૮૧ માં પહેલી વખત પ્રગટ થયું ત્યાર પછી આજ દિન સુધીમાં તેના જુદા જુદા કુલ ૧૪ અવતાર વાચકોએ જોયા છે. અંકની ગ્રાફિકલ રજૂઆતથી માંડીને લેખનશૈલી સુધીના જે ફેરફારો ‘સફારી’માં કરાયા તે બધા સમયને અનુરૂપ હતા એટલું જ નહિ, પણ દરેક નવો અવતાર તેના પૂર્વજ કરતાં ચડિયાતો સાબિત થયો. Change for the better એ અંગ્રેજી ઉક્તિને હર્ષલ પબ્લિકેશન્સ સમયની માગ મુજબ પ્રેક્ટિકલ અમલમાં મૂકતું આવ્યું છે. આ દિશામાં વધુ એક પગલું ચાલુ અંકે ભર્યું છે. અંક નં. ૧પ૦થી અપનાવાયેલું ‘સફારી’નું સ્વરૂપ ચાલુ અંકે બદલાય છે. આ વખતનો પંદરમો અવતાર જો કે તેના પુરોગામી અવતારો કરતાં કેટલીક બાબતે તદ્દન નોખો છે.

દાખલા તરીકે ‘સફારી’ના નવા સ્વરૂપમાં સૌથી મહત્ત્વનો (તેમજ પહેલી નજરે ઊડીને આંખે વળગે તેવો) સુધારો કાગળની ગુણવત્તામાં થયો છે. અત્યાર સુધી ‘સફારી’નું મુદ્રણ ન્યૂઝ પ્રિન્ટ પર થતું હતું. આ કાગળની પ્રમાણમાં ટૂંકી આવરદા અનેક વાચકોને કઠતી હતી. મુખ્યત્ત્વે એટલા માટે કે ‘સફારી’નો દરેક અંક વાચકો પોતાના કલેક્શનમાં વર્ષો સુધી સાચવી રાખતા હોય છે અને જરૂર પડ્યે જે તે અંક રેડી રેફરન્સ તરીકે વાપરતા હોય છે. (‘સફારી’ને સામયિકને બદલે એક જાતનો એન્સાઇક્લોપિડિઆ કહો તો પણ ખોટું નહિ). ‘સફારી’ના દરેક અંકનું પોતાની લાયબ્રેરીમાં કલેક્શન કરતા વાચકોની વર્ષો થયે ફરિયાદ હતી કે, ‘અંકોનાં પાનાં વખત જતાં પીળાં પડીને ફાટી જાય છે, પરિણામે અંકોને વર્ષોવર્ષ સાચવી રાખવાનું કામ મુશ્કેલ બને છે. કિંમત ભલે વધુ લો, પણ કાગળ સારો અને ટકાઉ વાપરો, કેમ કે વાંચ્યા પછી ‘સફારી’ને અમે પસ્તીમાં પધરાવતા નથી.’ વાચકોની ફરિયાદનો ચાલુ અંકથી કાયમી ઉકેલ લાવી દીધો છે. ભારતની બેસ્ટ પેપર મિલમાં બનતો બેસ્ટ ક્વૉલિટીનો સફેદ કાગળ હર્ષલ પબ્લિકેશન્સે ‘સફારી’ના મુદ્રણ માટે હવેથી પસંદ કર્યો છે. આ મોંઘા ભાવના કાગળને લીધે અંકની સુંદરતા ઉપરાંત તેનાં પાનાંની આવરદા વધી જવા પામી છે. અંક અગાઉ કરતાં સહેજ દળદાર પણ બન્યો છે.

તરત નજરે ચડે એવો બીજો ફેરફાર ‘સફારી’ના લેઆઉટ્સમાં કરાયો છે. કવર પેજથી માંડીને છેલ્લા પાના સુધી અંકનું ગ્રાફિકલ સ્વરૂપ બદલી નાખવામાં આવ્યું છે. નવી રજૂઆત contemporary/મૉડર્ન અને નવા જમાનાને અનુરૂપ છે. ફોરવર્ડ ગતિના સૂચકર્ arrow ના ગ્રાફિકની થીમ પસંદ કરીને અંકનું ડિઝાઇનિંગ કરાયું છે. આ ઉપરાંત વધુ સુઘડ અને સ્વચ્છ મુદ્રણ માટે ફોટો એડિટિંગની તેમજ ડોટ જનરેટિંગ સિસ્ટમની બિનપરંપરાગત ટેક્નોલોજિ અજમાવવામાં આવી છે. આ ટેક્નોલોજિકલ પ્રયોગ કરનાર ‘સફારી’ સંભવતઃ ગુજરાતનું પ્રથમ સામયિક છે. વિવિધ તેમજ વર્તમાન વિષયોને લગતાં લેખોની સંખ્યા વધારવાનું ‘સફારી’ના તંત્રીમંડળે હવેથી નક્કી કર્યું છે. પરિણામે અગાઉની તુલનાએ નવા અંકોમાં વૈવિધ્યપૂર્ણ વાંચનસામગ્રીનું પ્રમાણ વધવાનું છે.

આ બધા ફેરફારો સામે ‘સફારી’ની છૂટક કિંમતમાં રૂ.પ/નો વધારો કર્યો છે. આ સામયિકમાં અગાઉ જ્યારે પણ નજીવો ભાવવધારો કરાયો છે ત્યારે તેનો ખુલાસો વાચકોએ માગ્યો નથી. જ્ઞાનવિજ્ઞાનના સામયિકને ખર્ચલાભનાં તદ્દન જુદાં સમીકરણો લાગૂ પડે એ વાત તેઓ સારી રીતે જાણે છે. આ જાતના સામયિકનું (વિના જાહેરાતે) પ્રકાશન કરીને બે પાંદડે થવું કઠિન છે--અને માટે જ કવર-ટુ-કવર જ્ઞાનવર્ધક વાંચનસામગ્રી પીરસતા ‘સફારી’નું સમકક્ષ મેગેઝિન કાઢવાનું સાહસ ઘણાખરા પ્રકાશકો કરતા નથી. ‘સફારી’નું પ્રકાશન પરંપરાગત સામયિકોનાં પ્રકાશન કરતાં બહુ જુદી રાહે થાય છે. પ્રત્યેક અંક માટે માહિતી એકઠી કરવાનો, માહિતીના એવરેસ્ટ જેવા ડુંગરમાંથી ઘઉંકાંકરા વીણીને જુદા પાડવાનો, પુષ્કળ મહેનત અને માવજત વડે સીસા જેવી નક્કર માહિતીને શિરા જેવા મુલાયમ સ્વરૂપમાં ઢાળવાનો, આંતરરાષ્ટ્રીય ફોટો એજન્સીના વાર્ષિક લવાજમોનો તેમજ જે તે લેખો માટે પરદેશથી માહિતી મંગાવવાનો ખર્ચ કલ્પના બહારનો હોય છે.

આ બધા ખર્ચ કરવામાં ‘સફારી’ ક્યારેય પાછું વાળીને જોતું નથી. પરિણામે ‘સફારી’ આટલાં વર્ષ પછીયે ‘સફારી’ છે.

બિનસાંપ્રદાયિકતાની હાંસી ઊડાડતું અનામતનું રાજકારણ

2010-04-01T10:40:00.003+05:30

સંપાદકનો પત્ર

'Safari' April, 2010

આન્ધ્ર પ્રદેશમાં ત્યાંના પછાત વર્ગના મુસ્લિમો માટે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં તેમજ સરકારી નોકરીમાં ચાર ટકા અનામત રાખવાના સમાચાર ગયે મહિને આવ્યા. આર્થિક અને સામાજિક રીતે પછાત વર્ગના લોકો ભણીગણીને આગળ વધે અને સરકારી કચેરીઓમાં તેમને નોકરી મળી શકે એ માટે તેમને અમુક ક્વોટા બાંધી આપવો એ બેશક આવકારદાયક પગલું છે, પરંતુ સમાજના અમુક વર્ગને ‘પછાત’નું લેબલ માર્યા પછી એ લેબલ પર વળી ધર્મનું અને જાતિનું લેબલ શા માટે ચિપકાવવામાં આવે છે એ સમજાતું નથી. આર્થિક તેમજ સામાજિક રીતે પછાત રહી જવા પામેલા લોકોને અનામતના કાયદા વડે પગભર બનાવવા જ હોય તો એ લોકો કઇ જાતિના કે ધર્મના છે તેનાથી સરકારે શા માટે નિસ્બત રાખવી જોઇએ ? ક્વોટાની ટકાવારી તેમની આર્થિક પહોંચને અનુલક્ષીને કરવી જોઇએ, નહિ કે તેમના ધર્મને કે જાતિને ધ્યાનમાં લઇને.

દિલ્હીની કોંગ્રેસ સરકાર બિનસાંપ્રદાયિકતાની સખત અને સતત તરફેણ કરતી હોય છે. સેક્યુલારિઝમની વ્યાખ્યા એમ કહે છે કે સેક્યુલારિસ્ટ સરકારે દેશના રાજકારણને, કાયદો અને વ્યવસ્થાને તેમજ શિક્ષણપ્રથાને ધર્મસંપ્રદાયોથી તેમજ પ્રજાની નાતજાતથી પર રાખવા જોઇએ. આન્ધ્ર પ્રદેશમાં કોંગ્રેસની સરકાર છે. આમ છતાં પછાત વર્ગના મુસ્લિમોને સમાજના અન્ય વર્ગથી છૂટી પાડતી અનામતની સાંપ્રદાયિક સિસ્ટમ સામે કોંગ્રેસને કેમ કોઇ વાંધો કે વિરોધ નથી?

ભારતમાં વિવિધ નાત-જાતના અને ધર્મ-સંપ્રદાયના લોકો વસે છે, જેમની વચ્ચે આપસી ભેદભાવની લાગણી દુભાયા વગર શાંતિ જળવાયેલી રહે એ જોવાનું કામ સરકારનું છે. ‘અનામત’ અને ‘લઘુમતી કોમ’ જેવાં શબ્દો વડે જો કે સરકારે કોમી ભેદભાવ એટલી હદે સર્જ્યો છે કે ભારત માટે ‘બિનસાંપ્રદાયિક રાષ્ટ્ર’ શબ્દ હવે અનફિટ ઠરે છે. બિનસાંપ્રદાયિકતાની વ્યાખ્યાને અવગણી જ્યારે રાજકારણમાં ધર્મ અને જાતિવાદ ભળે ત્યારે શું બને તેનો એક દાખલો ભારતના ભાગલાનો છે.

વીસમી સદીના આરંભે કેટલાક મુસ્લિમ આગેવાનોને હિન્દુ બહુમતી ધરાવતા ભારતમાં પોતાની કોમનું ભાવિ જરા ધૂંધળું દેખાવા લાગ્યું ત્યારે ઇન્ડિયન નેશનલ કોંગ્રેસ સામે ૧૯૦૬માં તેમણે ઑલ ઇન્ડિયા મુસ્લિમ લીગ નામનો અલગ પક્ષ રચ્યો. પક્ષનો મુખ્ય ઉદ્દેશ મુસ્લિમોને તેમનાં રાજકીય હક્કો આપવાનો, તેમને શિક્ષણ આપવાનો તેમજ ધર્મના નામે ચાલતી હિંસાખોરીનો સખત વિરોધ કરવાનો હતો. આ દરેક કામ શી રીતે કરવું તેનો ‘ગ્રીન બૂક’ કહેવાતો મુસદ્દો મુસ્લિમ લીગે ઘડી કાઢ્યો હતો. અલબત્ત, ‘ગ્રીન બૂક’નો મુસદ્દો લાંબે ગાળે કાગળ પર જ રહી ગયો, કેમ કે અંગ્રેજો ભારતમાં વર્ષો થયે જાતિવાદનું અને કોમવાદનું ગંદું રાજકારણ તેમની divide and rule નીતિ વડે રમી રહ્યા હતાઅને તેના નતીજારૂપે હિન્દુ-મુસ્લિમો વચ્ચે અંતર સખત વધ્યું હતું. છેવટે ૧૯૩૦માં મુસ્લિમ લીગના મુહમ્મદ ઇકબાલે પહેલી વાર Two Nation Theory રજૂ કરીને દેશભરમાં હળવો ભૂકંપ સર્જ્યો. આ થિઅરી મુજબ હિન્દુ-મુસ્લિમો એક જ દેશમાં એકસાથે રહી શકે તેમ ન હતા, માટે મુસ્લિમોએ પોતાનું અલાયદું રાષ્ટ્ર સ્થાપવું જરૂરી હતું. મુસ્લિમ લીગની Two Nation Theory ને ૧૯૪૦માં મહમદ અલી ઝીણાએ ક્રાંતિનું સ્વરૂપ આપ્યું અને અંતે દેશના ભાગલા પડાવીને જંપ્યા. ધર્મના તેમજ જાતિવાદના નામે તેમણે પાકિસ્તાન નામના રાષ્ટ્રનું સર્જન કર્યું.

આ તરફ ભારત માટે તો ભાગલા પછીયે સ્થિતિ લગીરે ન બદલાઇ, કેમ કે હિન્દુ-મુસ્લિમો વચ્ચે કોમી એખલાસનું વાતાવરણ કદી ન સુધર્યું. ઑગસ્ટ, ૧૯૪૭માં અંગ્રેજો ગયા, પણ divide and rule ની કૂટનીતિ વારસામાં ભારતને આપતા ગયા. આપણા રાજકારણીઓએ તે વારસો વળી બખૂબી જાળવ્યો પણ ખરો. પરિણામે જાતિવાદ અને કોમવાદ ભારતના પોલિટિક્સ સાથે બહુ ગાઢ રીતે ગૂંથાઇ ગયા અને જે તે પાર્ટી વોટ બટોરવા માટે ધર્મ-સંપ્રદાયના મુદ્દાઓ પર મદાર રાખવા માંડી. આન્ધ્ર પ્રદેશમાં મુસ્લિમો માટે કરવામાં આવેલી અનામતની જોગવાઇ તેનું તાજું ઉદાહરણ છે. ભવિષ્યમાં આવા બીજા અનેક મુદ્દા પ્રકાશમાં આવવાના છે--અને એ દરેક મુદ્દો દેશની એકતા અને અખંડિતતામાં ઓર divide સર્જવાનો છે અને રાજકારણીઓના rule ને ઓર આસાન બનાવવાનો છે.

MPLADS: ‘વિકાસ’ સંસદસભ્યોનો, રકાસ રાજ્યબંધારણનો

2010-03-01T10:00:00.001+05:30

સંપાદકનો પત્ર

'Safari' March, 2010

આ દેશમાં રાજકીય સ્તરે કેટલીક એવી ગેરરીતિઓ ચાલે છે કે જેમનું બિલ આમજનતાએ સીધી કે આડકતરી રીતે ચૂકવવું પડતું હોવા છતાં તેઓ ચર્ચાનો મુદ્દો બનતી નથી. ખરેખર તો સવા ચારસો વર્ષ લાંબો ગુલામીકાળ કોઠે પાડી ચૂકેલા લોકો તેમને ધ્યાન પર જ લેતા નથી. ધ્યાન ફિલ્મોમાં, રેઢિયાળ ન્યૂઝ ચૅનલોમાં, ટી.વી. સીરિઅલમાં, ક્રિકેટમાં અને મોબાઇલ ફોનમાં હોય છે.

એક દાખલો કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા અખબારોમાં છાશવારે કરાતી ફુલપેજ જાહેરખબરોનો છે, જેમાં પહેલો ફોટો યુ.પી.એ.નાં ચેરપર્સન સોનિયા ગાંધીનો હોય છે. આ મહિલાનો કશો સરકારી હોદ્દો નથી, માટે સરકાર તેમની જાહેરખબરોમાં તેમના ફોટાનો ચોરસ સેન્ટિમીટર લેખે ભાવ ચૂકવી સરવાળે એ બોજો પ્રજાના માથે નાખી શકે નહિ. ઇન્કમ ટેક્સ ન ભરતા લોકોએ પણ એક્સાઇઝ ડ્યૂટી જેવા ઇન્ડાયરેક્ટ ટેક્સરૂપે એ ખર્ચ ભોગવવો પડે છે. ૨૦૦૯ ના વર્ષ દરમ્યાન વર્તમાનપત્રોને સૌથી વધુ જાહેરખબરો વિવિધ સરકારોએ આપી, જેમાંની ઘણી ફુલપેજ હતી. પશ્ચિમના લોકશાહી દેશોમાં પ્રજા આવો ખર્ચ કદાપિ સાંખી ન લે, પરંતુ આપણે જુદી પ્રજા છીએ.

ઉદાસિનતાનું બીજું ઉદાહરણ--થોડા મહિના અગાઉ પાર્લામેન્ટના કેટલાક સભ્યોએ તેમને Member of Parliament Local Area Development Scheme/MPLADS નામની યોજના હેઠળ વર્ષેદહાડે અપાતા રૂ. ૨ કરોડનું બજેટ વધારીને રૂ. ૧૦ કરોડ જેટલું કરવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો. ૧૯૯૩ થી એ સ્કીમ અમલમાં છે. સંસદસભ્યો પોતાના મતવિસ્તારમાં વિકાસકાર્યો હાથ ધરી શકે એ માટે શરૂઆતે તેમને રૂ. ૫ લાખ અપાતા, ૧૯૯૪ માં ભંડોળ વધારીને રૂ. ૧ કરોડ જેટલું કરાયું અને ૧૯૯૮ માં આંકડો રૂ. ૨ કરોડનો થયો. હવે રૂ. ૧૦ કરોડની માગણી થવા લાગી છે. કોઇ બસ સ્ટેન્ડના શૅડ પર કે સાર્વજનિક બાંકડા પર સંસદસભ્યનું નામ ચીતરેલું કે કોતરેલું દેખાય તો જાણવું કે તે પ્રદાન MPLADS ના અન્વયે શક્ય બન્યું છે અને સંસદસભ્યએ પ્રજાના ખર્ચે પોતાની જાહેરખબર કરી છે.

વિશેષ ગંભીર બાબત હોય તો એ કે MPLADS ગેરબંધારણીય છે. ભારતના રાજ્યબંધારણે લોકશાહીને સબળ રાખવા માટે આધારરૂપે પાર્લામેન્ટ, એક્ઝિક્યુટિવ (સરકાર) અને જ્યુડિશરિ (ન્યાયતંત્ર) એમ ત્રણ પાયા નક્કી કર્યા છે. પાર્લામેન્ટનું કામ ફક્ત કાયદા ઘડવાનું તેમજ ખર્ચ યાને બજેટ મંજૂર કરવાનું છે. ખર્ચનો અધિકાર સરકારને છે, જેને કાયદા ઘડવાની સત્તા નથી. પાર્લામેન્ટના કાયદાનું અર્થઘટન કરી જે તે ચુકાદો આપવો તે ન્યાયતંત્રના કાર્યક્ષેત્રમાં આવે છે. ટૂંકમાં, રાજ્યબંધારણે ફરજની જ નહિ, સત્તાની પણ ફાળવણી કરી છે. સંસદસભ્યોની MPLADS કહેવાતી યોજનામાં બંધારણની ભાવના જળવાતી નથી. આ યોજના હેઠળ પાર્લામેન્ટ ખર્ચ કરે છે, જેનો તેને બંધારણીય અધિકાર નથી.

એક ‘સ્ટિંગ ઑપરેશન’માં જણાયું તેમ કેટલાક સંસદસભ્યો તેમના મતવિસ્તાર MPLADS ના અન્વયે ‘વિકાસકાર્ય’ના પૈસા ચૂકવવા સામે કટકી લેતા હોય છે, માટે તે યોજના દ્વારા પ્રજાનું ભલું થવાને બદલે ભ્રષ્ટાચારને પ્રોત્સાહન મળે છે. યોજનાનું જે વાર્ષિક બિલ અંતે પ્રજાએ ભોગવવાનું રહે તે રૂ. ૧,૬૦૦ કરોડથી ઓછું હોતું નથી. ૧૯૯૩ થી શરૂ કરીને આજ દિન સુધી તેણે રૂ. ૨૦,૦૦૦ કરોડથી વધુ રકમ સીધા કે આડકતરા વેરારૂપે ચૂકવી છે. અલબત્ત, કોઇ પૂછનાર નથી, કેમ કે રાષ્ટ્રીય મુદ્દા દરેક વ્યક્તિને આર્થિક કે સામાજિક રીતે અસર કરતા હોવા છતાં તેમને વ્યક્તિગત ગણવાનું આપણે શીખ્યા નથી. વિદેશી હકૂમતખોરોએ વર્ષો સુધી રાજ કરી ગુલામીના માનસને આપણી જેનેટિક બ્લૂપ્રિન્ટમાં વણી નાખ્યું છે.

સિદ્ધહસ્ત લેખક વિજયગુપ્ત મૌર્યને અંજલિ આપતો કાર્યક્રમ

2010-02-12T12:52:00.002+05:30

વિજ્ઞાનમાં આગળ પડતું યોગદાન આપનાર વૈજ્ઞાનિકોને તેમજ વિજ્ઞાનને પોતાની કલમ વડે લોકભોગ્ય બનાવનાર લેખકોને અંજલિ આપતો ‘શતાબ્દિવંદના’ નામનો કાર્યક્રમ બોરિવલી એજ્યુકેશન સોસાયટીનું પાસ્ટ સ્ટુડન્ટ્સ એસોસિએશન ફેબ્રુઆરી ૧૪, ૨૦૧૦ ના રોજ મુંબઇમાં બોરિવલી ખાતે યોજી રહ્યું છે.

જ્ઞાનવિજ્ઞાનના વિવિધ વિષયો પર સરળ તેમજ રસાળ શૈલીમાં માહિતીલેખો વડે ગુજરાતી વાચકો સમક્ષ જ્ઞાનનો અઢળક ખજાનો રજૂ કરનાર લેખક વિજયગુપ્ત મૌર્યને તેમની જન્મશતાબ્દિ નિમિત્તે ‘શતાબ્દિવંદના’ કાર્યક્રમમાં અંજલિ આપવામાં આવશે. કાર્યક્રમમાં વિજયગુપ્ત મૌર્યના કલમવારસ તેમજ ‘સફારી’ના તંત્રી નગેન્દ્ર વિજય પણ ઉપસ્થિત રહેશે.

કાર્યક્રમની તારીખઃ ફેબ્રુઆરી ૧૪, ૨૦૧૦

કાર્યક્રમનો સમયઃ સવારે ૧૦ થી ૧

સ્થળઃ નેત્રમંદિર હોલ, ચોથો માળ, મેડોના કોલોની, સરદાર પટેલ રોડ, ભગવતી હોસ્પિટલ પછીની ગલી, બોરિવલી (પશ્ચિમ). મુંબઈ.

'વાંચે ગુજરાત' : Knowledge is power સૂત્રને અમલમાં મૂકતો પ્રોજેક્ટ

2010-02-01T16:23:00.007+05:30

સંપાદકનો પત્ર

'Safari' February, 2010

ભારતની શિક્ષણ પદ્ધતિને ધરમૂળથી બદલવાનાં મંતવ્યો, પ્રસ્તાવો અને સૂચનો આજ દિન સુધી એટલી મોટી સંખ્યામાં કરાયાં છે કે તેમનું એક સંકલિત પુસ્તક બનાવો તો તે દળદાર ગ્રંથનું સ્વરૂપ પામે. ભારતમાં અંગ્રેજોએ વર્ષો પહેલાં દાખલ કરેલી (અને એક્સ્પાયરી ડેટ ક્યારની વટાવી ચૂકેલી) શિક્ષણપ્રણાલિમાં શા ફેરફારો કરવા, કેવી રીતે જે તે ફેરફારનું અમલીકરણ કરવું અને શી રીતે સર્વાનુમતે તેને સ્વીકૃતિ અપાવવી તે અંગેનું પિષ્ટપેષણ જો કે આપણે ત્યાં એટલું લાંબું ચાલતું હોય છે કે ઘણાં ખરાં મંતવ્યો, પ્રસ્તાવો અને સૂચનો સહજ કાગળ પર જ રહી જવા પામે છે. દરમ્યાન કિંમતી સમય વીતતો જાય છે અને નવી પેઢી તેના પાઠ્યપુસ્તકિયા જ્ઞાનના આધારે ‘ગ્રેજ્યુએટ’ના સિક્કા સાથે સ્કૂલ-કોલેજોમાં તૈયાર થઇને નીકળે છે. ભારતની ‘ડિગ્રી ડ્રિવન’ સોસાયટીમાં એ પેઢી આજે ભલે પોતાનું ફોડી લેતી હોય, પણ આવતી કાલે જમાનો ‘નૉલેજ ડ્રિવન’ સોસાયટીનો હશે. ડિગ્રીનું ખાસ મહત્ત્વ એવા માહોલમાં રહેવાનું નથી. નેશનલ તેમજ મલ્ટિનેશનલ કંપનીઓમાં ઉમેદવારની પસંદગી જે તે વિષયમાં તેના નૉલેજના આધારે તેમજ વૈચારિક કૌશલ્યના આધારે થવાની છે. ટૂંકમાં, નૉલેજ ઇઝ પાવરનું સૂત્ર પ્રેક્ટિકલ રીતે ત્યારે અમલમાં મૂકાવાનું છે.

વાત ભવિષ્યની છે. વળી ભવિષ્ય બહુ દૂરનુંય નથી, છતાં નવી પેઢીની આવતી કાલ સુધારવા માટે આજે આપણી શી તૈયારી છે ? હાલ તો જવાબમાં હતાશાનો સૂર નીકળે એવી સ્થિતિ છે. બહુધા સ્કૂલ-કોલેજોમાં હજી પણ પ્રેક્ટિકલ તેમજ જનરલ નૉલેજને બદલે પાઠ્યપુસ્તકિયા લેસનો પર ભાર મૂકવામાં આવે છે. પાઠ્યપુસ્તક બહારની દુનિયાથી વિદ્યાર્થીઓને મોટે ભાગે અલિપ્ત રાખવામાં આવે છે. મનમાં પેદા થતા વિવિધ સવાલો પૂછવાની તેમને મોકળાશ નથી અને પાઠ્યપુસ્તકમાં જેનો સમાવેશ ન થયો હોય તેવા મુદ્દા પરીક્ષામાં લખવાની તેમને માટે ગુંજાશ પણ નથી. આ જાતની ગૂંગળામણ વચ્ચે એક ડિગ્રીધારી ગ્રેજ્યુએટ તૈયાર થઇ શકે, વિચારક યાને કે thinker નહિ.

ભારતની જરીપુરાણી શિક્ષણપ્રણાલિમાં આવકારદાયક સુધારા થાય ત્યારની વાત ત્યારે, પણ દરમ્યાન પરંપરાગત એજ્યુકેશન સિસ્ટમ વચ્ચે ઉછરતી નવી પેઢીમાં થોટ પ્રોસેસ ખીલવી શકે એવો કોઇ કીમિયો ખરો ? કેમ નહિ ! એક સરળ અને પ્રેક્ટિકલ ઉપાય નવી પેઢીને ઇતર વાંચન તરફ ઢાળવાનો છે. પાઠ્યપુસ્તક બહારની દુનિયા તેમને વિવિધ વિષયોના પુસ્તકો વાંચતા કરીને દેખાડવાનો છે અને સરવાળે તેમને સવાલો પૂછતા કરી મગજમાં ચાલતી થોટ પ્રોસેસ ટૉપ ગિઅરમાં નાખવાનો છે.

આ સંદર્ભે એક સુખદ સમાચાર થોડા વખત પહેલાં આવ્યા. એક અખબારી રિપૉર્ટ મુજબ ગુજરાતના મુખ્યમંત્રીએ ‘વાંચે ગુજરાત’ બેનર હેઠળ નવી પેઢીને પાઠ્યપુસ્તક ઉપરાંત વિવિધ વિષયોનાં પુસ્તકોના વાંચન તરફ વાળવાની યુનિક યોજના ઘડી છે. ગુજરાતની સુવર્ણ જયંતિના વર્ષ (૨૦૧૦-૨૦૧૧) દરમ્યાન ૫૦ થી વધુ પુસ્તકો વાંચનાર વિદ્યાર્થીઓની મૌખિક કસોટી લઇ તેમને પુરસ્કૃત કરવાનો પણ પ્લાન છે. મુખ્યમંત્રીએ વળી પ્રજાજોગ સૂચન કર્યું છે કે રાજ્યના પચાસ લાખ પરિવારો તેમના ઘરમાં પચાસ પુસ્તકોનું મિનિ પુસ્તકાલય સ્થાપે. ‘વાંચે ગુજરાત’ બેનર હેઠળ નક્કી કરાયેલો પ્લાન નવતર કિસમનો છે. સરકારી લેવલે યોગ્ય રીતે જો તેનું અમલીકરણ થાય અને મુખ્યમંત્રીના સૂચનને અનુસરી ગુજરાતના પચાસ લાખ પરિવારો પોતાના ઘરમાં પુસ્તકોને માનભેર પ્રવેશ આપી સ્વતંત્ર હોમલાયબ્રેરી બનાવે તો નાનપણથી પુસ્તકોના વાતાવરણ વચ્ચે ઉછેર પામનારી ગુજરાતની નવી પેઢીનું (અને સરવાળે ખુદ ગુજરાતનું) ભાવિ સુખદ રીતે બદલાય એ શક્ય છે.

આવતી કાલની ‘નૉલેજ ડ્રિવન’ સોસાયટીમાં પોતાનું આગવું અસ્તિત્વ બનાવવા માટે તેમજ અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે નવી પેઢીને અત્યારથી જ્ઞાન નામના અમોઘ શસ્ત્ર વડે સજ્જ કરવાની જરૂર છે--અને ગુજરાત સરકારના ‘વાંચે ગુજરાત’ જેવા પ્રોજેક્ટ્સ વડે એ કામ અસરકારક રીતે કરી શકાય તેમ છે.

રાજકારણમાં અટવાયેલો રાજ્યોના વિભાજનનો મુદ્દોઃ અર્થશાસ્ત્રની નજરે

2010-01-05T11:34:00.003+05:30

સંપાદકનો પત્ર

'Safari' January, 2010

તેલંગણને અલગ રાજ્યનો દરજ્જો આપવાના વિવાદનો ઉભરો પચાસેક વર્ષ પહેલાં પ્રથમ વખત ચડ્યો એ પછી આજે ફરી વખત એ મુદ્દે રાજકીય પક્ષો આમનેસામને આવી ચડ્યા છે. તેલંગણને આંધ્ર પ્રદેશથી વિખૂટું પાડી તેને અલગ રાજ્ય તરીકે સ્વીકૃતિ અપાવવા માટેની ચળવળ રોજેરોજ જોર પકડી રહી છે. વખત જતાં ચળવળનું જોર કેટલું વધે કે ઘટે તેનો આધાર કેન્દ્ર સરકારની નીતિ પર અવલંબે છે. દરમ્યાન ભાષાવાદના નામે થઇ રહેલી તેલંગણની માગણીના મુદ્દાને પોલિટિકલ પોઇન્ટ બનાવી આગેવાનો તેનો પૂરો લાભ ઊઠાવી રહ્યા છે.

અલબત્ત, રાજકારણને ઘડીભર અભેરાઇએ ચડાવી દો. ભારતની એકતા અને અખંડિતતાના ગુણગાન ગાતું ‘વિવિધતા મેં એકતા’નું પેલું ગોલ્ડન સૂત્ર પણ હમણાં બાજુએ મૂકી દો. તેલંગણને નોખા રાજ્યની ઓળખાણ આપવાની આખી વાતને હવે જુદા સંદર્ભે વિચારો, જેમાં કેન્દ્રસ્થાને રહેલી વાત રાજ્યના સુયોજિત શાસનને લગતી છે તેમજ આર્થિક પ્રગતિની છે--ભાષાવાદની કે પ્રાન્તવાદની નથી. રાજ્યનો ફેલાવો કદમાં નાનો હોય ત્યારે તેની પ્રગતિનો ગ્રાફ કેટલી હદે ઊંચે ચડે તેના એક નહિ, પણ ત્રણ દાખલા નજીકના ભૂતકાળમાં ભારતને જોવા મળ્યા છે. પહેલો દાખલો ઉત્તર પ્રદેશનો છે. નવેમ્બર, ૨૦૦૦ માં તેનો ૫૩,૫૬૬ ચોરસ કિલોમીટરનો પ્રદેશ ઉત્તરાખંડ નામના અલગ રાજ્ય તરીકે છૂટો પડ્યો એ પહેલાં રાજ્યનો વાર્ષિક વિકાસદર માત્ર ૪.૬% હતો. હકીકતે પંચવર્ષીય યોજના મુજબ ઉત્તર પ્રદેશે ૭% ના દરે આર્થિક વિકાસ સાધવાનો હતો. ઉત્તરાખંડે ૨૦૦૦ની સાલમાં ઉત્તર પ્રદેશથી છેડો ફાડ્યો એ પછી સ્થિતિસંજોગો બદલાયા. આર્થિક મોરચે ઉત્તરાખંડે અણધારી પ્રગતિ સાધી બતાવી. દસમી પંચવર્ષીય યોજનામાં ઉત્તરાખંડ માટે ૬.૮% નો વિકાસદર નક્કી થયો હતો. આને બદલે એ રાજ્યએ ૮.૮% લેખે આર્થિક વિકાસ સાધ્યો એટલું જ નહિ, રાજ્યના લોકોની માથાદીઠ આવક ખાસ્સી વધી હતી.

બીજો દાખલો મધ્ય પ્રદેશનો છે, જે વિભાજન પહેલાં વાર્ષિક ૭.૬% ના નિર્ધારિત વિકાસદરની સામે માત્ર ૪.૩% લેખે ડચકાં ખાતું હતું. આ રાજ્યમાંથી ૧,૩૫,૧૯૪ ચોરસ કિલોમીટરનું છત્તીસગઢ નવેમ્બર, ૨૦૦૦ માં અલગ પડ્યું. નવું રચાયેલું છત્તીસગઢ ત્યાર પછી આર્થિક પ્રગતિના ફાસ્ટ ટ્રેક પર ચડ્યું અને પંચવર્ષીય યોજનામાં અંદાજવામાં આવેલા ૬.૧% ના વિકાસદર સામે વાર્ષિક ૯.૨% લેખે વિકાસ સાધતું રહ્યું.

બિહારમાંથી છેડો ફાડી ચૂકેલા ઝારખંડના કેસમાં પણ કંઇક આમ જ બન્યું. રાજ્યના ભાગલાં પહેલાં બિહારનો વાર્ષિક વિકાસદર માત્ર ૪.૭% હતો. (પંચવર્ષીય યોજનામાં નક્કી કરાયેલો વિકાસદર ૬.૨% હતો). નવેમ્બર, ૨૦૦૦ માં લગભગ પોણો લાખ ચોરસ કિલોમીટરનું ઝારખંડ રચાયું. થોડાં જ વર્ષમાં ઝારખંડે વાર્ષિક ૧૧.૧% લેખે વિકાસ સાધ્યો.

અગાઉ કહ્યું તેમ ભાષાવાદના કે પ્રાન્તવાદના મુદ્દાને બાયપાસ કરી માત્ર આર્થિક વિકાસને અનુલક્ષી ઉપરોક્ત ત્રણેય દાખલાને મૂલવો તો નિષ્કર્ષ એ નીકળે કે રાજ્યનો પથારો જેટલો નાનો એટલું તેનું વહીવટી સંચાલન વધુ સુગમ બને. કોર્પોરેટ કંપનીની રૂએ રાજ્યનો કારોબાર ચલાવી શકાય અને કાગળ પર આસમાની જણાતા વિકાસદરના આંકડાને વાસ્તવિકતાનું સ્વરૂપ આપી શકાય એટલું જ નહિ, ક્યારેક તે આંકડાનેય ઑવરટેક કરી શકાય. આવતી કાલે આર્થિક સુપરપાવર બનવા માગતા ભારતનું દરેક રાજ્ય આર્થિક વિકાસના મોટા આંકડા સર કરે અને દેશના લોકોની આર્થિક સ્થિતિ સુધરે તો તેથી મોટી આવકારદાયક બાબત કઇ ?

માન્યું કે છેક ૧૯૪૭ થી આપણે ત્યાં જડ કરી ગયેલું જાતિવાદનું, ભાષાવાદનું અને પ્રાન્તવાદનું પોલિટિક્સ હજી ચાલે છે. આજે તેલંગણને અલગ રાજ્ય તરીકેની સ્વીકૃતિ મળે તો આવતી કાલે બીજાં અડધો ડઝન નવાં રાજ્યો એ પોલિટિક્સના જોરે કદાચ ફૂટી નીકળે. એક મુદ્દો જો કે વિચારવા જેવો છે. રાજ્યોની સંખ્યા વધુઓછી હોય તેનાથી છેવટે ફરક શો પડે ? (અમેરિકામાં કુલ પચાસ રાજ્યો છે અને ભારતમાં એક સમયે ૫૬૫ રાજ-રજવાડાં હતાં). રાજ્યનું કદ નાનું રહે અને તેનું વહીવટી સંચાલન કુશળતાપૂર્વક થાય એ વધુ મહત્ત્વની વાત છે, પણ અફસોસ કે ભારતના રાજકારણમાં આવા મૌલિક વિચારોને અવકાશ નથી.

ભારતની પેચવર્કવાળી સુરક્ષાવ્યવસ્થામાં હજી જબરાં છીંડાં છે

2009-12-04T11:51:00.009+05:30

સંપાદકનો પત્ર

'Safari' December 2009

મુંબઇ પર અજમલ કસબ ઍન્ડ કંપનીએ આતંકવાદી હુમલો કરી સેંકડો લોકોને જોતજોતામાં મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા તે બનાવને ગયા મહિને ૨૬મી તારીખે એક વર્ષ પૂરૂં થયું. આ પ્રસંગ નિમિત્તે સરકારે આતંકવાદીઓનો ભોગ બનેલા કમનસીબ ભારતીયો પ્રત્યે શોક જતાવ્યો અને ભારતમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ચલાવતા પાકિસ્તાન સામે રોષનો શાબ્દિક બળાપો કાઢીને સંતોષ માન્યો. ટૂંકમાં, આગુ સે ચલી આતી પ્રણાલિનું આપણી સરકાર દ્વારા ફરી એક વખત વન્સ મોર થયું. ૨૬ મી નવેમ્બરનો દિવસ વીતી ગયો, એટલે શોકનો અને રોષનો જુવાળ શમી ગયો અને એક વર્ષ પહેલાં મુંબઇમાં જાણે કે કશું બન્યું નહોતું એમ બધું (રાબેતા મુજબ) ભુલાઇ ગયું. રાત ખતમ, એટલે બાત ખતમ !
પાકપ્રેરિત આતંકવાદ ભોગવવાનું ભારતના લમણે લખાયું છે. અઢી દાયકા પહેલાં કાશ્મીરમાં શરૂ થયેલી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓનો રેલો હવે છેક મુંબઇ સુધી પહોંચ્યો છે. આમ છતાં આતંકવાદને નાથવાની વાત આવે ત્યારે દિલ્હીની સરકારોનું વલણ હંમેશાં ઢીલુંપોચું રહ્યું છે. કંઇક હદે નફિકરૂં પણ રહ્યું છે, માટે મુંબઇના કેસમાં બન્યું તેમ દરેક આતંકવાદી હુમલા વખતે સરકારી તંત્ર ઊંઘતું ઝડપાય છે. આતંકવાદીઓના હાથે વારંવાર ફટકા ખાધા પછી આજે ભારતની સુરક્ષાવ્યવસ્થા ટકોરાબંધ હોવી જોઇએ. અલબત્ત, નથી. દેશની સુરક્ષાવ્યવસ્થાની સ્થિતિ શી છે તે જુઓ--

મુંબઇનું (તેમજ બીજા રાજ્યોનું) પુલિસતંત્ર આજની તારીખેય જૂનવાણી બોલ્ટ ઍક્શન રાયફલ્સ વાપરે છે. બીજી તરફ આતંકવાદી હુમલાખોરો આધુનિક AK-47 જેવી એસોલ્ટ રાયફલથી સજ્જ હોય છે. આધુનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ આતંકવાદીનો મુકાબલો કરવામાં આપણી પુલિસની રાયફલનો પનો ક્યાંય ટૂંકા ગજાનો સાબિત થાય છે.

મુંબઇના કેસમાં બન્યું તેમ સરેરાશ આતંકવાદી સેટેલાઇટ ફોન વડે તેમજ ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ જેવાં લેટેસ્ટ ઉપકરણોથી લેસ હોય છે. આની સામે આપણી પુલિસનો આંતરિક સંદેશાવ્યવહાર હજી VHF/વેરી હાઇ ફ્રિક્વન્સીના રેડિઓમોજાં પર ચાલે છે. બહુમાળી મકાનો જેવા અવરોધો વચ્ચે VHF રેડિઓમોજાં ઘણી વાર અવરોધાય છે. કટોકટીની સ્થિતિમાં ચાલુ વાર્તાર્લાપે ખલેલ પડે એ કેમ ચાલે ?

સંસદ, અક્ષરધામ, તથા મુંબઇની તાજમહાલ હોટલ જેવાં સ્થળોએ બન્યું તેમ આતંકવાદીઓ તથા પુલિસ વચ્ચેનું ‘યુદ્ધ’ બરોબરીનું હોતું નથી. સરહદપારથી આવેલા આતંકવાદી યુવાનો છાપામાર હુમલાની પાકી તાલીમ પામેલા હોય છે, જ્યારે આપણી પુલિસને એ જાતના આટાપાટાનો પાકો મહાવરો હોતો નથી. પરિણામે આતંકવાદીઓ સાથેની ઝપાઝપી વખતે સ્ફૂર્તિ, લપક તેમજ ઝડપી નિર્ણયો લેવાના મામલે પુલિસ કાચી પડે છે. NSG/નેશનલ સિક્યૂરિટી ગાર્ડના કમાન્ડો ઘટનાસ્થળે આવીને બાજી સંભાળે ત્યારે ભારતનું પલ્લું સહેજ ભારે બને છે--દરમ્યાન બહુ મોડું થઇ ચૂક્યું હોય છે.

આતંકવાદી હુમલા વખતની કટોકટીનો માહોલ હોય ત્યારે સ્થાનિક પુલિસ, નેશનલ સિક્યૂરિટી ગાર્ડ, સ્પેશ્યલ ફોર્સિસ તથા આપણી જાસૂસી સંસ્થાઓ વચ્ચે આપસી ટ્યૂનિંગ સારી પેઠે જળવાતું નથી. દા.ત. એક ન્યૂઝ રિપૉર્ટ મુજબ મુંબઇ પર આતંકવાદી અટૅક થયો એ વખતે NSG ના કમાન્ડોને સ્થાનિક પુલિસ તરફથી ઠંડો પ્રતિભાવ મળતો હતો. હુમલાનો ભોગ બનેલા મકાનની આસપાસનો મેપ પુલિસતંત્ર પાસે અનેક વાર માગ્યા છતાં NSG ને એ પૂરો પાડવામાં આવ્યો નહિ. શહેરી ટ્રાફિકની ભીડભાડને ટાળી ઘટનાસ્થળે ત્વરિત પહોંચી શકાય એ માટે હેલિકોપ્ટરની સુવિધા પણ મુંબઇ પુલિસ NSG ના કમાન્ડોને આપી શકી નહિ.

મુંબઇ પર આતંકવાદી હુમલો થવાનો છે તે અંગેની છૂપી બાતમી ભારતની રિસર્ચ ઍન્ડ એનાલિસિસ વિંગ/RAW કહેવાતી જાસૂસી સંસ્થાને આગોતરી મળી ચૂકી હતી. સંભવિત હુમલા અંગે કેન્દ્ર સરકારના સુરક્ષા સલાહકારને RAW દ્વારા માહિતી આપી દેવામાં આવી હતી. કોણ જાણે કેમ, પણ એ બાતમીને ગંભીરતાથી લેવામાં ન આવી. આ લાપરવાહીના નતીજારૂપે મુંબઇ પર હુમલો થયો. પરંપરા મુજબ હુમલાનું કારણ જાણવા માટે તપાસ હાથ ધરવામાં આવી અને દોષનો ટોપલો છેવટે ભારતીય નૌકાદળના ગુપ્તચર ખાતાના માથે ઢોળી દેવામાં આવ્યો.

મુંબઇની ઘટના બાદ કેન્દ્ર સરકારે ભારતના તટવર્તી પ્રદેશોને સુરક્ષિત બનાવવા માટે જાસૂસીનાં હાઇટેક વીજાણું ઉપકરણો વસાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ વાતને એક વર્ષ જેટલો સમય વીતી ગયો, છતાં એ દિશામાં હજી ઠોસ પગલાં લેવાયાં નથી.

શસ્ત્રોનાં આધુનિકરણ માટે સંરક્ષણ મંત્રાલયે કુલ ૪૦ અબજ ડૉલરનું જંગી બજેટ ફાળવ્યું છે. ૨૦૧૨ ની સાલ સુધીમાં તે રકમ વિવિધ શસ્ત્ર-સરંજામની ખરીદી પાછળ ખર્ચાવાની છે. બીજા લગભગ ૮૦ અબજ ડૉલર આગામી દાયકામાં ખરીદાનારાં શસ્ત્ર-સરંજામ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યા છે. મુંબઇ પર ગયે વર્ષે થયેલા આતંકવાદી હુમલાને તેમજ ભવિષ્યમાં ભારતના એકાદ શહેર પર થઇ શકનારા હુમલાને અનુલક્ષીને વાત કરો તો ભારતને વિમાનવાહક જહાજો, લડાયક વિમાનો તેમજ ટૅન્કો ઉપરાંત ઍન્ટિ-ટેરરિઝમ વૉરફેર માટે કામ લાગી શકતાં શસ્ત્રોની (દા.ત. પુલિસ માટે એસોલ્ટ રાયફલ્સની) તેમજ ઉપકરણોની (દા.ત. નાઇટ વિઝન સિસ્ટમની તથા સારી ગુણવત્તાના બુલેટપ્રૂફ જાકિટની) તાતી જરૂર છે. પાક આતંકવાદીઓની સમુદ્રમાર્ગે થતી ઘૂસણખોરી ટાળવી હોય તો દરિયાના પહેરેગીર એવાં એવૉક્સ વિમાનોનો વ્યવસ્થિત કાફલો તાકીદે ઊભો કરવો રહ્યો.

આતંકવાદ સામે કડક હાથે લડવાની તથા આતંકવાદી સામે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં કાર્યવાહી ચલાવવાની ઇચ્છાશક્તિનો આપણા રાજકીય આગેવાનોમાં હંમેશા અભાવ દેખાય છે. મુંબઇમાં અનેકને રહેંસી નાખનાર અજમલ કસબ એક વર્ષ પછીયે હજી આપણો સરકારી મહેમાન છે. જેલમાં બેઠો બેઠો તે અવનવી વાનગીઓની, પુસ્તકોની તેમજ હિન્દી ફિલ્મોની વિડિઓ સી.ડી.ની માગણી કરતો રહે છે અને આપણી નમાલી સરકાર તેની ફરમાઇશો વારાફરતી પૂરી કરતી રહે છે. એક અખબારી રિપૉર્ટ મુજબ જેલમાં કસબની ‘સારસંભાળમાં’ મુંબઇની સરકારને રોજનો સાડા આઠ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે--અને છેલ્લા એક વર્ષમાં કસબ પાછળ એ રીતે કુલ મળીને રૂ. ૩૧ કરોડનો ધુમાડો કરાયો છે. ખર્ચના આંકડાને ઘડીભર ભૂલી જાવ તો પણ વિચારવા જેવો મુદ્દો એ છે કે કસબની ‘સારસંભાળ’ પાછળ જે નાણાં ખર્ચાય છે તે સરવાળે આવે છે ક્યાંથી ? સ્વાભાવિક વાત છે કે એ રકમ દેશના કરદાતાઓએ એક યા બીજા પ્રકારના ટેક્સરૂપે પોતાના ખિસ્સામાંથી સરકારને આપી છે.

અજમલ કસબ પાકિસ્તાનનો વતની હોવાના થોકબંધ પુરાવા ભારતની સરકાર પાકિસ્તાન સમક્ષ રજૂ કરી ચૂકી છે અને પાકિસ્તાને એ દરેકનો ઉલાળિયો કર્યો છે. અજમલ કસબે ભારતમાં ગુનો આચર્યો છે--અને તે રૂએ ભારતની સરકાર તેને કાયદાની જે તે કલમ હેઠળ સજા આપી શકે તેમ છે. આમ છતાં કસબ પર અદાલતી કેસના નામે ફીફાં ખંડાયા કરે છે અને કેસમાં મુદત પર મુદત પડતી રહે છે. પોતાનો ગુનો કબૂલી ચૂકેલા કસબને ભારતનું ન્યાયતંત્ર કડક સજા ફરમાવવાનું મૂહુર્ત ક્યારે કાઢશે એ કોણ જાણે ! દરમ્યાન કસબ પ્રત્યે ભારતીય સરકારના કૂણા વલણને જોઇ સરહદપાર બીજો એક કસબ તૈયાર થઇ રહ્યો હોય તો નવાઇ નહિ.

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૫--અને છેલ્લો)

2009-12-02T16:53:00.011+05:30

શામોની મો બ્લાં

ઓક્ટોબર ૨૩, ૨૦૦૯
આજે Aiguille Du Midi/એગ્વિલ દયૂ મિદી કેબલ કાર મારફત મો બ્લાંને અત્યંત નિકટથી જોવાનો પ્રોગ્રામ હતો. સવારે ઊઠીને સૌ પહેલાં નજર મો બ્લાં પર્વત પર પડી અને મૂડ જરા બગડ્યો. વાદળોનું ધાડું પ્રોગ્રામમાં અવરોધ બનીને આવી ચડ્યું હતું. આમ છતાં ‘જો હોગા, દેખા જાયેગા’નો અભિગમ અપનાવી અમે કેબલ કારની ટિકિટ ઓફિસે ગયા. કાઉન્ટરે બેઠેલી મહિલાએ સલાહ આપી કે આજે મો બ્લાંની મુલાકાત લેવાનું ટાળો તો સારૂં, કેમ કે ઉપર વાતાવરણ ચોખ્ખું નથી અને વાદળોની ઓથે ઢંકાયેલું મો બ્લાંનું શિખર જોવા ન મળે એ સંભવ છે. ઘડીભર અમે વિચારમાં પડ્યા. રોપ-વેની ટિકિટનો ચાર્જ જેવોતેવો ન હતો. બીજી તરફ શામોનીથી આવતી કાલે પેરિસ જવા નીકળી જવાનું હતું. છેવટે ટિકિટ ખરીદી અને એગ્વિલ દયૂ મિદી કેબલ કારમાં બેઠા. (ફ્રેન્ચ ભાષામાં એગ્વિલ દયૂ મિદી એટલે મધ્યાહન બતાવતો ઘડિયાળનો કાંટો. એગ્વિલ = સોય અથવા કાંટો; દયૂ = ની; મિદી = બપોર). મો બ્લાં પર્વતની પડખે આવેલા ઊંચા પર્વત સુધી પહોંચવા માટેનું લગભગ ૨,૮૦૦ મીટરનું ચઢાણ એગ્વિલ દયૂ મિદી કેબલ કાર અત્યંત તીવ્ર ખૂણે ચઢે છે--અને તે બદલ તેના નામે વિશ્વવિક્રમ બોલે છે.

કેબલ કારમાં સારી એવી સ્પીડમાં પ્રવાસ ખેડાતો હોવા છતાં ૨,૮૦૦ મીટરે પહોંચવામાં અમને વીસેક મિનિટ લાગી. ઊંચે ચડતા ગયા તેમ વધુ ને વધુ ઘટ્ટ વાદળોમાં દાખલ થતા રહ્યા. કેટલીક મિનિટો કોહરામાં વીતાવી ત્યાં એકાએક સૂર્યપ્રકાશની સોનેરી ટશરો દેખાવા લાગી. વાદળોની પેલે પાર આસમાની આકાશ એકદમ સ્વચ્છ હતું અને મો બ્લાં સ્પષ્ટ રીતે જોઇ શકાતો હતો. ફેરો સફળ થયાની લાગણી અમારા જ નહિ, કેબલ કારમાં ઉપસ્થિત સૌ પર્યટકોના ચહેરા પર ઉભરી આવી. મો બ્લાં પર્વતની બાજુના પર્વત પર બનાવવામાં આવેલા ઓપન એર ઓબ્ઝર્વેશન ડેક પર અમે ગયા. બરાબર સામે જ ૪,૮૦૭ મીટર ઊંચો મો બ્લાં હતો. ફ્રાન્સ અને ઇટાલિની સરહદ પર આવેલો આલ્પ્સ પર્વતમાળાનો સૌથી ઊંચો પર્વત! ઓબ્ઝર્વેશન ડેકની જમણી તરફ ઊંડી કોતર હતી, તો ડાબી તરફ લાંબી હિમસરિતા દેખાતી હતી. ક્ષિતિજ સુધી બર્ફિલા પર્વતોનો જબજસ્ત પથારો હતો.
હિમાલયના પર્વતોનાં શિખર જેમણે બહુ નજીકથી તેમજ રસપૂર્વક જોયા હોય તેમને મો બ્લાંનું શિખર કદાચ બહુ પ્રભાવશાળી ન લાગે. ઉપરથી તે બુઠ્ઠું છે. (ઉપરનો ફોટો). અર્થાત હિમાલયના શિખરોને હોય છે તેવી અણીદાર ચોટી તેને નથી. આકાર રાઉન્ડ છે--વેફર કોન પર મૂકેલા આઇસ ક્રીમ સ્કૂપની ઉપલી સપાટી જેવો! મો બ્લાં કરતાં તેની આસપાસના અમુક પર્વતો અમને જરા વધુ પ્રભાવશાળી લાગ્યા.

મો બ્લાંનું નિરીક્ષણ કરતાં અમે ઊભા હતા ત્યાં બે ફ્રેન્ચ ટુરિસ્ટો આવ્યા. સાથે એક ટાબરિયો પણ હતો. ‘બોં જૂર’ એક પર્યટક બોલ્યો.

‘બોં જૂર.’ અમે પણ ગૂડ મોર્નીંગ કહીને અભિવાદન કર્યું.

‘Vous etes d’ou’. (વૂ જેત દૂ/તમે ક્યાંના છો?) તેણે પૂછ્યું.

‘Je suis d’Inde’. (જ સ્વી દ ઈંદ/હું ભારતીય છું). ‘Comment alez vous?’ (કોમે તાલે વૂ/તમે કેમ છો?) અમે પૂછ્યું.

‘Je vais bien, Merci’. (જ વે બિંયા, મેસી/હું ઠીક છું, ધન્યવાદ).

‘Comment vous s’appelez vous?’ (કોમે વૂ જાપ્લે વૂ/તારૂં નામ શું છે?) ટાબરિયાને અમે પૂછ્યું.

આ સાંભળીને બેઉ ફ્રેન્ચો ખીલી ઊઠ્યા. અમને એક કરતાં વધુ ફ્રેન્ચ વાક્યો બોલતા સાંભળીને કદાચ તેઓ હરખાઇ ગયા હતા. છોકરા વતી તેમણે જવાબ આપી દીધો.

‘Avez vous froid?’ (આવે વૂ ફ્રૂઆ?/તને ઠંડી લાગે છે?) જેકેટ અને ટોપીમાં સજ્જ ટેણિયાને અમે સવાલ કર્યો. એણે હકારમાં તેનું મસ્તક હલાવીને જવાબ આપ્યો. ‘C’est un bon garcon’. (સેતં બોં ગારસોં/આ ટાબરિયો સરસ છે). અમે આગળ ચલાવ્યું. પેલા બેઉ જણાને વળી આશ્ચર્ય થયું. એ બેઉને અંગ્રેજી આવડતું નહોતું, એટલે ફ્રેન્ચમાં બીજી થોડીક ગોટપીટ અમે કરી.
મો બ્લાં નજીક લગભગ દોઢ-બે કલાક વીતાવ્યા બાદ અને આસપાસના પેનેરોમિક વ્યૂના ફોટાઓ લીધા બાદ રોપ-વે મારફત અમે નીચે ઊતરવાનું શરૂ કર્યું. વાદળોની જાજમ ભેદી ત્યાં વળી હરિયાળું શામોની ટાઉન દેખાવા લાગ્યું. રોપ-વેનો પ્રવાસ પૂરો થયો અને બહાર નીકળ્યા, એટલે પેલા બે ફ્રેન્ચો નજીક આવ્યા. હાથ મિલાવીને અભિવાદન કર્યું અને એકબીજાને ‘અ રવૂઆ’ (અલવિદા!) કહીને અમે છૂટા પડ્યા.

શામોની ટાઉનમાં પગપાળા ચાલીને અમે સાંજ સુધી ફર્યા. પંદર દિવસના વેકેશનનો આજે છેલ્લો દિવસ હતો. ઓક્ટોબર ૧૨, ૨૦૦૯ના રોજ લંડન ખાતેની શરૂ થયેલો યાદગાર પ્રવાસ ૨૩મી ઓક્ટોબરે પૂરો થયો. ૨૪મી તારીખે શામોનીથી મો બ્લાં એક્સ્પ્રેસ પકડીને Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને અને ત્યાંથી બીજી ટ્રેન મારફત લિયો પહોંચ્યા બાદ લિયોથી TGV મારફત છેવટે મોડી રાત્રે Aéroport Charles de Gaulle/શોલ દ ગોલ એરપોર્ટના અન્ડરગ્રાઉન્ડ રેલ્વે સ્ટેશને ઊતર્યા. એરપોર્ટની નજીકમાં આવેલી હોટલમાં રાત્રિરોકાણ કર્યું--અને બીજે દિવસે સવારે દસ વાગ્યે પેરિસ એરપોર્ટથી અમદાવાદનો વળતો પ્રવાસ આરંભ્યો.

ટાવર ઓફ લંડનથી લઇને મો બ્લાં જોવા સુધીની સફરમાં કેટકેટલું અમે જાણ્યું, માણ્યું અને અનુભવ્યું હતું! બ્રિટન અને ફ્રાન્સની ટુર અમારા માટે ખરા અર્થમાં સ્ટડી ટુર સાબિત થઇ હતી, કેમ કે પ્રવાસની યાદગીરીઓ ઉપરાંત થોકબંધ જ્ઞાન પણ અમે લઇને આવ્યા હતા.

(સંપૂર્ણ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૪)

2009-12-01T12:26:00.013+05:30

શામોની મો બ્લાં

ઓક્ટોબર ૨૨, ૨૦૦૯

લંડનમાં અને પેરિસમાં ટાઇટમટાઇટ ટાઇમટેબલ હેઠળ થકવનારો પ્રવાસ કર્યા પછી છેલ્લા બે દિવસો દક્ષિણ ફ્રાન્સના આલ્પ્સ પર્વતો વચ્ચે કુદરતના ખોળે વીતાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. આ માટે Chamonix Mont Blanc/શામોની મો બ્લાં નામનું ટચૂકડું ગામ પસંદ કરેલું. પેરિસ શહેરથી તે લગભગ ૬૪૦ કિલોમીટર છેટે આવેલું છે.
વહેલી સવારે પેરિસના Gare de Lyon/ગાર દ લિયો રેલ્વે સ્ટેશને અમે પહોંચી ગયા. ફ્રાન્સની હાઇ સ્પીડ Train à Grande Vitesse/ત્રાં અ ગ્રાં વિતેસી (વિત = ઝડપ) કહેવાતી ટ્રેન વિશે ઘણુંબધું વાંચ્યું-લખ્યું હતું. આજે તેમાં બેસવાનો જાતઅનુભવ કરવાનો હતો, એટલે થનગનાટ થવો સ્વાભાવિક હતો. પ્લેટફોર્મ પર ઉભેલી TGV ના કેટલાક ફોટા પાડ્યા પછી પાટાનું જરા બારીકાઇથી અવલોકન કર્યું. આપણે ત્યાં જોવા મળતા રેલ્વેના ટ્રેક કરતાં રચના ખાસ જુદી ન હતી. મુખ્ય તફાવત ફિશપ્લેટનો લાગ્યો, જેને પાટા સાથે વેલ્ડિંગ કરીને કાયમી ધોરણે જડી દેવામાં આવી છે. (આપણે ત્યાં આવું વન્સ ફોર ઓલ જોડાણ હોતું નથી). TGVના પાટાને કોન્ક્રિટના સ્લીપર્સ સાથે જોડી રાખતા ધાતુના બોલ્ટ નીચે ફ્રેન્ચ ઇજનેરોએ રબ્બરના વાઇસર જેવા પેડ ગોઠવ્યા છે. પૂરપાટ ભાગતી TGV પેદા કરેલા ધ્રૂજારીના ઘણા આંચકા તે વાઇસર ખમી લે છે.

ટ્રેન ઉપડવાની બરાબર વીસ મિનિટ પહેલાં બધા કોચના ઓટોમેટિક દરવાજા ખૂલ્યા, એટલે અમે ટ્રેનમાં ગોઠવાયા. ટ્રેન શરૂ થઇ અને અડધા-પોણા કલાકે તેણે મહત્તમ સ્પીડ પકડી ત્યારે જાદુઇ શેતરંજી પર જાણે ઊડતા હોવાનો આભાસ થવા લાગ્યો. સ્પીડ કલાકના ૩૦૦ કિલોમીટરની આસપાસ હતી, છતાં તેની પ્રતીતિ કોચમાં લગીરે થતી નહોતી. સુપરફાસ્ટ ઝડપે બદલાતા પાટાની ધડધડાટી પણ વરતાતી ન હતી. લગભગ અઢી કલાકમાં Bellegarde-sur-Valserine નામના સ્ટેશને અમે પહોંચી ગયા. અહીં અમારે ઊતરવાનું હતું અને બીજી ટ્રેન પકડી Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને જવાનું હતું. વહેલી સવાર હતી. વાતાવરણ ધુમ્મસિયું હતું અને કડકડતી ઠંડી પડી રહી હતી. પ્લેટફોર્મ પર મુસાફરો લગભગ નહિવત હતા. સામે કેટલાક યુનિફોર્મસજ્જ ફ્રેન્ચ પુલિસ અફસરો ઊભા હતા. પ્લેટફોર્મ પર અમને સામાન સાથે ઊભેલા જોઇને એક અફરસ પાસે આવ્યો.

‘Bon jour/બોં જૂર’ તેણે ફ્રેન્ચમાં ગૂડ મોર્નીંગ કહ્યું.

‘બોં જૂર’ અમે જવાબ દીધો.

‘તૂરિસ્ત?’ જરા કડક અવાજમાં તેણે પૂછ્યું. ‘Peux je voir votre passeport?’ અમે સમજી ગયા કે અફસર અમારો પાસપોર્ટ માગી રહ્યો હતો.

‘Oui/ઉઇ’ હકારમાં અમે કહ્યું અને પછી બેગમાંથી પાસપોર્ટ કાઢી દીધા.

બે-ત્રણ બીજા અફસરો એવામાં આવી ચડ્યા અને અમારા પાસપોર્ટનું પ્રયોગશાળાના દેડકાને તપાસતા વિજ્ઞાનની પેઠે ચેકિંગ કરવા લાગ્યા. એક હટ્ટાકટ્ટા અફસરે ઇન્ટરોગેશનના ધોરણે ફ્રેન્ચમાં સવાલ પૂછવાનું શરૂ કર્યું. અમુક વાક્યો ન સમજાયા, એટલે નમ્રતાથી અમે તેને પૂછ્યું: ‘Excusez moi sil vous plait. Parle vous Anglais?/એક્સક્યૂઝે મુઆ સિલ વૂ પ્લે. પારલે વૂ ઓંગ્લે?’ (માફ કરજો પ્લીઝ, પણ તમે અંગ્રેજી બોલી શકો છો?)

અફસરે હકારમાં ડોકું ધૂણાવ્યું અને પછી ભાંગ્યાતૂટ્યા અંગ્રેજીમાં અમારી સાથે વાત કરી. તેના દરેક સવાલનો અમે સંતોષકારક જવાબ દીધો, એટલે ભાઇસાહેબ જરા ઢીલા પડ્યા. અવાજમાં નમી આવી અને વર્તન જરા સુંવાળું બન્યું. Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને જવાની ટ્રેન ક્યાંથી પકડવી તેનું માર્ગદર્શન તેણે વગર કીધે આપ્યું. વળી એમ પણ જણાવ્યું કે આગળ જતાં ટ્રેન બે ભાગે વહેંચાશે અને આગલો ભાગ જિનિવા જશે, માટે તમે પાછળ તરફની બોગીમાં બેસજો.

‘Merci beaucoup. A bientot/મેસી બોકુ. આ બિયાંતો’ (ખૂબ ખૂબ આભાર. ફરી મળીશું!) કહીને અમે આગળ નીકળ્યા.

‘De rien/દ રિયાં’. (મેન્શન નોટ). અફસરે કહ્યું.

થોડી વારમાં અમારી ટ્રેન આવી. અમે તેમાં ગોઠવાયા અને બીજા અઢી કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને પહોંચ્યા, જ્યાં Chamonix Mont Blanc/શામોની મો બ્લાં જવા માટેની માઉન્ટેન ટ્રેન અમારી રાહ જોતી ઊભી હતી. મોટા મોટા કાચની બારીઓ ધરાવતી લાલ રંગની મો બ્લાં એક્સપ્રેસમાં અમે બેઠા અને પ્રવાસ શરૂ થયો, એટલે થોડી મિનિટોમાં આલ્પ્સના પર્વતો દેખાવા શરૂ થયા.
પહાડોના ઢોળાવમાં, મેદાનોમાં અને ખીણોમાં લીલોતરી આંખને ઠંડક આપે તેવી હતી. પહાડી પ્રદેશની સુંદરતા માણતા લગભગ પોણો કલાકે અમે શામોની મો બ્લાં સ્ટેશને પહોંચ્યા. સ્થાનિક ઘડિયાળમાં બપોરનો દોઢ વાગી ચૂક્યો હતો. સ્ટેશનની બહારથી ટેક્સી લઇને દસેક મિનિટમાં હોટલે (વાસ્તવમાં બેડરૂમ, હોલ અને કિચન ધરાવતા સેલ્ફ કેટરિંગ અપાર્ટમેન્ટે) પહોંચી ગયા. લગભગ સાતેક કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને અમે આવ્યા હતા, છતાં રૂમની બાલ્કનીમાં જઇને સામેનું દ્રશ્ય જોયું એટલે પળવારમાં તરોતાજા થઇ ગયા. બરાબર સામે આલ્પ્સ પર્વતમાળાનો વિશાળ પથારો દેખાતો હતો--અને તેમાં ૪,૮૦૭ મીટર ઊંચો મો બ્લાં પર્વત! ફ્રેન્ચ ભાષામાં મો એટલે પર્વત અને બ્લાં અથવા બ્લાંશ એટલે સફેદ. નામ પ્રમાણે મો બ્લાંની ટોચ હિમની સફેદ ચાદર ઓથે ઢંકાયેલી હતી. આ દ્રશ્ય જોઇને ફોટોગ્રાફીનો કીડો સળવળાટ કરવા લાગ્યો. તરત જ કેમેરો હાથમાં લીધો અને ઝૂમ લેન્સ મો બ્લાં તરફ તાકીને એ શિખરના તેમજ આસપાસના પહાડોના સંખ્યાબંધ ફોટા લઇ લીધા.
હોટલમાં કેટલાક કલાકો વીતાવ્યા બાદ (અને રૂમના કિચનમાં જાતે રાંધીને બપોરનું ભોજન લીધા બાદ) સાંજે શામોની ટાઉનમાં પગપાળા પ્રવાસે નીકળ્યા. શામોનીમાં ત્યારે ઓફ-સિઝન હતી, એટલે પર્યટકોની સંખ્યા લગીરે ન હતી. (ફ્રાન્સના તથા પડોશી દેશોના પર્યટકોનો નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં શામોની ખાતે ભારે ધસારો હોય છે. આઇસ સ્કીઈંગના શોખીનો માટે મો બ્લાં અને આસપાસના પર્વતો આદર્શ સ્થળ છે). ચારેય તરફ આલ્પ્સના પર્વતો, પર્વતોની આસપાસ છવાયેલાં સફેદ વાદળો, પર્વતોના ઢોળાવ પર ચીડનાં વૃક્ષો, પર્વતોની તળેટીમાં વસેલું શાંત અને રમણીય શામોની ટાઉન, ટાઉનનાં રૂપકડાં મકાનો, સ્વચ્છ રસ્તા, રસ્તાઓ પરની દુકાનો તથા કોફી શોપ્સ વગેરે બધું જોતા, માણતા અને સ્મૃતિપટ પર તેમને અંકિત કરતા સાંજે હોટલે પાછા ફર્યા.

પર્વતોના સફેદ બરફ પરથી સૂર્યના સોનેરી રંગના કિરણોનો ઢોળ ધીમે ધીમે ઊતરી રહ્યો હતો. વાદળો આસ્તે આસ્તે પર્વતોને પોતાની પાછળ ઢાંકવા આવી રહ્યા હતા. ચારેય તરફ પરમ શાંતિ હતી. એકમાત્ર અવાજ પક્ષીઓના કલરવનો હતો. રૂમની બાલ્કનીમાં બેઠા બેઠા આવું બધું માણતા અમે મોડે સુધી બેઠા. રાત્રે છેલ્લી વાર મો બ્લાં તરફ નજર કરી. આવતી કાલે અમારે તેના બહુ નિકટથી દર્શન કરવા જવાનું હતું--દુનિયાના સૌથી ઊંચા રોપ વે મારફત!

(ક્રમશઃ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૩)

2009-11-28T11:56:00.011+05:30

પેરિસ

ઓક્ટોબર ૨૧, ૨૦૦૯

નોર્મન્ડી! બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુરોપિયન મોરચે ખેલાયેલા સૌથી નિર્ણાયક યુદ્ધનું સ્થળ, જ્યાં યુદ્ધની યાદગીરીરૂપે જુદા જુદા છ સાગરકાંઠે કુલ મળીને પપ જેટલાં મ્યુઝિયમો છે, વોર સિમેટરી છે, જર્મનીએ યુદ્ધ વખતે બનાવેલાં અન્ડરગ્રાઉન્ડ બન્કરો છે, વિમાનવિરોધી તોપો છે, મિત્ર દેશોનાં કેટલાંક જહાજો અને ટેન્કો પણ છે અને જોવાલાયક બીજું ઘણું બધું છે.

...પણ ભલું થાય વરસાદનું, કે જેણે આમાંનું કશું જ જોવાનો મોકો અમને આપ્યો નહિ. નોર્મન્ડીનાં જોવાલાયક બહુધા સ્થળો ખુલ્લા વાતાવરણમાં હોવાથી વરસાદમાં ત્યાં ફરવાનું ભારે અગવડભયું સાબિત થાય તેમ હતું. પરિણામે નોર્મન્ડીનો પ્રિ-પ્લાન્ડ પ્રવાસ અમારે રદ કરવો પડ્યો. ઊંટનું મન ઝાંખરામાં અને સુથારનું મન બાવળિયે હોય એ રીતે અમારૂં મન હંમેશાં જ્ઞાનમાં વધારો કરે તેવાં સ્થળોએ કેન્દ્રિત થયેલું રહે. આવું એક સ્થળ સદ્ભાગ્યે પેરિસમાં હતું: Cité des Sciences et de l'Industrie/સીતે દ સ્યોંસ એ દ લેન્દસ્ત્રી/સીટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી. રાબેતા મુજબ પ્લેસ દ ક્લીશી સ્ટેશનેથી અમે મેટ્રો ટ્રેન પકડી. બે ટ્રેન બદલીને લગભગ અડધોપોણો કલાકે Porte de la Villette/પોર દ લા વિયેત સ્ટેશને પહોંચ્યા. વરસાદ પેરિસમાંય ચાલુ હતો, પણ યોગાનુયોગે સાયન્સ સેન્ટર મેટ્રો સ્ટેશનની એકદમ નજીકમાં હતું.

સીટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી

બેઝમેન્ટમાં બે માળ વત્તા ઉપર ત્રણ એમ કુલ પાંચ માળના બિલ્ડિંગમાં વિજ્ઞાનના લગભગ દરેક વિષયને લગતાં સેંકડો મોડેલ્સ સાયન્સ સેન્ટરમાં પ્રદર્શિત કરાયાં છે. અહીંના દરેકેદરેક વિભાગની મુલાકાત અમે લીધી. ભૂસ્તરશાસ્ત્રથી માંડીને અવકાશવિજ્ઞાન સુધીના બધા જ વિભાગો રસપ્રદ અને જિજ્ઞાસા સંતોષે તેવા હતા. અલબત્ત, બધામાં સૌથી સરપ્રાઇઝિંગ તથા ગમ્મત પડે એવો વિભાગ ઓપ્ટિકલ ઇલ્યૂઝનનો હતો, જ્યાં આંખોને છેતરતા ચિત્રવિચિત્ર ચિત્રોનો તેમજ અવનવાં થ્રી-ડી ઓબ્જેક્ટ્સનો પાર નથી. અરીસાની યુક્તિભરી ગોઠવણ કરીને બનાવવામાં આવેલા અમુક ઉપકરણો તો મગજને ચકરી ખવડાવી દે તેવા હતા. વિજ્ઞાનના અઘરામાં અઘરા સિદ્ધાંતોને મોડેલ્સની મદદથી સામાન્ય લોકો માટે સુપાચ્ય કેમ બનાવી શકાય તેના અનેક દાખલા અમને સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી સેન્ટરમાં જોવા મળ્યા. (નોંધઃ સાયન્સ સેન્ટરમાં ૧,૦૦૦ ચોરસ મીટરનો એરિયા ધરાવતું વિરાટ ઓમ્નીમેક્સ થિએટર પણ આવેલું છે).

વરસાદનું જોર થોડું શમ્યું, એટલે સાયન્સ સેન્ટરના મુખ્ય મકાનની બહાર મૂકેવામાં આવેલી ફ્રેન્ચ નૌકાદળની Argonaute નામની સબમરિનની મુલાકાત અમે લીધી. લંબાઇમાં લગભગ પચાસેક મીટરની Argonaute સબમરિન ૧૯૮૨માં સેવાનિવૃત પામ્યા બાદ સાયન્સ સેન્ટરમાં જાહેર લોકો માટે પ્રદર્શનમાં મૂકાઇ હતી. ત્રણ યુરોની ટિકિટ ખરીદ્યા પછી સબમરિનના જે તે વિભાગોની ઓડિયો ગાઇડેડ ટુર કરી શકાય છે. પેરિસ્કોપથી માંડીને બીજા દરેક ઉપકરણોની ચોટલી પણ મંતરી શકાય છે. સબમરિનની મુલાકાત લેવાનો અનુભવ અમારે માટે પહેલી વારનો હતો, એટલે આખી સબમરિન નિરાંતે જોઇ. સબમરિનની શોધનો ઇતિહાસ, યુદ્ધમાં સબમરિનનો રોલ, તેમજ સબમરિનની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ સમજાવતા મ્યુઝિયમની પણ મુલાકાત લીધી.
સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી મ્યુઝિયમમાં દિવસ આખો ક્યાં નીકળી ગયો તેનો ખ્યાલ ન રહ્યો. સાંજે લગભગ પાંચેક વાગ્યે અમે નવરા પડ્યા. પેરિસમાં આજે છેલ્લો દિવસ હતો, એટલે સીટી એરિયામાં ફરવાનો નિર્ણય લીધો અને મેટ્રો મારફત Charles de Gaulle Etoile/શોલ દ ગોલ ઇતવાલ સ્ટેશને પહોંચ્યા. વિક્ટોરિયન સ્ટાઇલના જૂનાં મકાનોવાળા આર્ક દ ત્રિયમ્ફની આસપાસના (ભીડભાડભર્યા) એરિયામાં અમુક કલાકો વીતાવીને, સાંજે મકાનોની તેમજ સ્ટ્રીટ્સની રોશની જોઇને અને છેલ્લે તૂર દ એફેલ યાને કે અફિલ ટાવરની આખરી ઝાંખી કરીને લગભગ આઠેક વાગ્યે અમે પ્લેસ દ ક્લીશી (અમારી હોટલના વિસ્તારમાં) પહોંચ્યા.
વાતાવરણમાં સારી એવી ઠંડી હતી. કંઇક ગરમાગરમ ખાવાની ચટપટી સૌને થઇ હતી. પસંદગી છેવટે પિઝા પર ઉતરી, કેમ કે અમારી હોટલ નજીક પિઝાની સંખ્યાબંધ રેસ્ટોરન્ટસ હતી. એકાદ રેસ્ટોરન્ટમાં વેજિટેરિયન પિઝા મળી આવે તે માટે તપાસ અભિયાન એ પછી શરૂ થયું. એક પછી એક રેસ્ટોરન્ટ્સની મુલાકાત અમે લેતા ગયા, પણ વેજિટેરિયન ખાણું ક્યાંય જડ્યું નહિ.

છેલ્લે એક રેસ્ટોરન્ટમાં દાખલ થયા. ફ્રેન્ચ ભાષામાં લખેલું મેનુ-કાર્ડ હાથમાં લીધું. મેનુ-કાર્ડમાં એક ઠેકાણે વેજિટેરિયન પિઝા એવું મથાળું વાંચતાવેંત આતુરતાનો અંત જાણે આવ્યો એમ લાગ્યું. આમ છતાં ઓર્ડર આપતા પહેલાં વેજિટેરિયન પિઝાની બનાવટમાં કઇ ખાદ્યસામગ્રીઓ વપરાય છે તે દર્શાવતું ઇન્ગ્રેડિયન્ટસનું ફ્રેન્ચ ભાષામાં લખેલું વર્ણન વાંચ્યું ત્યારે બે શબ્દો પર મારી નજર સ્થિર થઇઃ Roti અને Poissions. ફ્રેન્ચ ભાષામાં Roti/રોતીનો અર્થ શેકલું માંસ થાય, જ્યારે Poissions/પુવાસોનો મતલબ થાય માછલી. આ બેઉ શબ્દો ફ્રેન્ચ શીખતી વખતે ધ્યાનમાં આવેલા અને બરાબર યાદ પણ રહી ગયા હતા, છતાં કન્ફર્મ કરવા ખાતર હોટલના મેનેજરને બેઉ શબ્દોનો અર્થ પૂછ્યો. મેનેજરના જવાબે મારી ધારણા સાચી પાડી. એ મહાશયે વળી પૂરક માહિતી આપતા એમ કહ્યું કે તેની રેસ્ટોરન્ટમાં એન્કોવી પ્રકારની માછલી જ વપરાય છે. ત્યાર પછી બેઉ (અખાદ્ય) આઇટમોના કાઉન્ટર તરફ તેણે પોતાની આંગળી ચીંધી બતાવી. અમારા જ્ઞાનમાં વધારો કરવા બદલ તેને ‘merci beaucoup/મેસી બોકુ’ (ખૂબ ખૂબ આભાર) કહીને અમે રેસ્ટોરન્ટની બહાર નીકળી ગયા. ભારતની બહાર અન્ય દેશોમાં ‘વેજિટેરિયન’ શબ્દની વ્યાખ્યા જુદી છે એ ખબર હતી, પણ એ શબ્દની આટલી હદે કતલ કરવામાં આવે તેની તો કલ્પના સુદ્ધાં ન હતી. ખેર, પરદેશી ભાષાનું થોડુંઘણું જ્ઞાન અણીના મોકે કેટલું કામ લાગે તેનો બીજો દાખલો અમને મળ્યો. (પહેલો દાખલો કોન્કોર્ડ વિમાનના પેલા ચોકિયાત સાથેની મુલાકાત વખતે મળ્યો હતો).

રાત્રિના નવેક વાગ્યા હતા. વેજિટેરિયન પિઝા માટે કોમ્બિંગ ઓપરેશન પડતું મૂકી હોટલે અમે વેળાસર પહોંચી ગયા, કેમ કે બીજે દિવસે વહેલી સવારે દક્ષિણ ફ્રાન્સના રમણીય પ્રદેશમાં આલ્પ્સના પર્વતોની વચ્ચે વસેલા Chamonix Mont Blanc/શામોની મો બ્લાં જવા માટે નીકળવાનું હતું. પ્રવાસનું સ્થળ તો જાણે વિશેષ હતું, પણ પ્રવાસનું માધ્યમ એથીયે વિશેષ હતું: TGV ટ્રેન!

(ક્રમશઃ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૨)

2009-11-25T13:51:00.012+05:30

પેરિસ

ઓક્ટોબર ૨૦, ૨૦૦૯

વેરસાય પેલેસ

ફ્રાન્સના ભૂતપૂર્વ રાજા લુઇનો જગવિખ્યાત આલીશાન મહેલ Château de Versailles/શેતો દ વેરસાય (શેતો = મહેલ) તરીકે ઓળખાય છે. પેરિસ શહેરથી તે લગભગ પચ્ચીસેક કિલોમીટર દક્ષિણ-પશ્ચિમે છે, જ્યાં પહોંચવા માટેનું બેસ્ટ અને ચિપેસ્ટ માધ્યમ રેલ્વે છે. અમે તે માધ્યમ પસંદ કર્યું અને પ્લેસ દ ક્લીશીથી મેટ્રો મારફત પહેલાં Invalides સ્ટેશને ગયા. અહીંથી વેરસાય જવા માટે જુદી ટ્રેનની billet/બિયે (ટિકિટ) લીધી અને લગભગ પોણો કલાકે Versailles Rive Gauche સ્ટેશને ઉતર્યા, જ્યાંથી બીજી દસેક મિનિટ પગપાળા ચાલ્યા બાદ વેરસાયના ભવ્ય મહેલે પહોંચ્યા. મહેલને જોવા આવનાર પર્યટકોની સંખ્યા પુષ્કળ હોય છે અને તેને કારણે પ્રવેશદ્વાર નજીક ટિકિટબારીએ લાંબી કતાર જામે છે એ વાત એક પુસ્તકમાં અગાઉ વાંચી હતી. પરિણામે ટિકિટ ખરીદવાની લાઇનમાં સમયનો બગાડ ટાળવા અમે સ્ટેશન નજીકની એક શોપમાંથી વેરસાય પેલેસની એન્ટ્રી ટિકિટ ખરીદી. પેલેસ નજીક આવી સંખ્યાબંધ દુકાનો છે, જેઓ ટિકિટની મૂળ કિંમત પર એકાદ-બે યુરોનું કમિશન ચઢાવીને ટિકિટ વેચે છે. ટિકિટ સાથે વેરસાય પેલેસનો મેપ ફ્રી મળે છે. મહેલના દરેક ખૂણાની મુલાકત લેવી હોય તો મેપ જરૂરી નહિ, અનિવાર્ય છે.

સત્તરમી સદીમાં બનેલો વેરસાયનો મહેલ લગભગ ૧૧ એકરમાં ફેલાયેલો છે અને આર્કિટેક્ચરલ પોઇન્ટ ઓફ વ્યૂથી બેમિસાલ છે. મહેલમાં બધું મળીને ૭૦૦ ઓરડા, બે હજારથી પણ વધુ બારીઓ અને કુલ ૬૭ નિસરણીઓ છે. પેઇન્ટિંગ્સ તથા કલાકૃત્તિઓનો તો તોટો નથી. મહેલની ઊંચી ઊંચી સિલિંગ્સ પર કરવામાં આવેલું સ્ટોનવર્ક જોતાં જ ગમી જાય એવું આકર્ષક છે. મહેલમાં અમુક બારીઓની તેમજ બારણાઓની ઊંચાઇ હેરત પમાડે તેટલી છે. રાજા અને રાણી માટે બનાવવામાં આવેલાં ઓરડા અનુક્રમે Grand appartement du roi/ગ્રાં એપાર્તેમાઁ દયૂ રવા (રવા = રાજા) તથા Grand appartement de la reine/ગ્રાં એપાર્તેમાઁ દ લા રેન (રેન = રાણી) તેમના કદ ઉપરાંત સજાવટની દ્રષ્ટિએ પણ ગજબ છે. પડદાનું કપડું, સોફાની ટેપેસ્ટ્રી, પલંગની ચાદર, તકિયાની ખોળ, જમીન પર બિછાવેલી તેમજ દીવાલો પર મઢેલી જાજમ વગેરે બધામાં રંગની એકસરખી સામ્યતા જોવા મળે છે. કેટલાક ઓરડાનું બધું ઇન્ટિરિયર લાલ છે, કેટલાકનું લીલું છે, તો અમુકમાં બધી જ સજાવટ ભૂરા રંગને કેન્દ્રમાં રાખીને કરવામાં આવી છે.
ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ વેરસાય પેલેસનો સૌથી મહત્ત્વનો ખંડ હોલ ઓફ મિરર કહેવાતો ૭૩ મીટર લાંબો અને ૧૦.૫ મીટર પહોળો જબરજસ્ત ઓરડો છે, જ્યાંની દીવાલો પર અરીસા જડવામાં આવ્યા છે અને તેની બારેક મીટર ઊંચી સિલિંગથી સંખ્યાબંધ ઝૂમરો લટકાવવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી વિજેતા દેશો અને પરાજિત જર્મની વચ્ચે જૂન ૨૮, ૧૯૧૯ના રોજ ટ્રીટી ઓફ વેરસાય કહેવાતી સંધિ હોલ ઓફ મિરરના ખંડમાં થઇ હતી. આ ટ્રીટી હેઠળ જર્મની પાસે શરણાગતિનો પત્ર લખાવવામાં આવ્યો હતો એટલું જ નહિ, પણ યુદ્ધની આકરી પેનલ્ટી તેના પર ઠોકી બેસાડવામાં આવી હતી. વિજેતા દેશોના તે અન્યાયી વલણ સામે વખત જતાં એડોલ્ફ હિટલરે વિરોધ ઉઠાવ્યો. બ્રિટન, ફ્રાન્સ, અમેરિકા વગેરે જેવા વિજેતા દેશોના દમનમાંથી જર્મનીને આઝાદ કરવા તે મેદાને પડ્યો અને જર્મનીનો સત્તાધીશ બન્યા બાદ ફ્રાન્સ સહિત યુરોપના ઘણાખરા દેશો તેણે જોતજોતામાં જીતી લીધા.

વેરસાયના વૈભવી મહેલમાં લુઇ ૧૪મો અને ૧૫મો એમ બે રાજાઓ પોતાના શાસનકાળ દરમ્યાન રહ્યા. લુઇ ૧૬મો એ મહેલમાં ઝાઝો સમય રહી શક્યો નહિ, કેમ કે ૧૭૮૯ના અરસામાં ફ્રેન્ચ ક્રાંતિના ભણકારા વાગી રહ્યા હતા. રાજા પ્રત્યે પ્રજાનો આક્રોશ પ્રતિદિન ભભૂકી રહ્યો હતો અને મહેલ પર પ્રજાનો ગમે ત્યારે હલ્લો બોલે તેમ હતો. બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ વળી લુઇ ની પત્ની રાણી એન્તોઇનેતે કર્યું. ભૂખમરો વેઠી રહેલી પ્રજાની દુર્દશા જાણ્યા બાદ તેણે ઉદ્ધતાઇ દાખવીને કહ્યું કે, ‘S'ils n'ont plus de pain, qu’ils mangent de la brioche/સિલ નૌ પ્લૂ દ પાઁ, કિલ એ મોજે દ લા બ્રિયોશ/એ લોકો પાસે બ્રેડ નથી, તો પછી કેક કેમ ખાતા નથી?’ આ વાક્યે લોકોમાં એટલો રોશ ફેલાવ્યો કે લુઇને અને તેની તુમાખીખોર પત્ની રાણી એન્તોઇનેતને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવા હજારોની મેદની વેરસાયના મહેલ પર ચડી આવી. મહેલના ખુફિયા દરવાજા મારફત રાજારાણીને સમયસર પેરિસ નજીક ત્યૂઇલેરીના મહેલ ખાતે મોકલી અપાયા, જ્યાં કેટલાક દિવસો બાદ બેઉનો જાહેરમાં શિરચ્છેદ કરાયો હતો.

વેરસાયનો આખો મહેલ બહુ ચીવટથી તેમજ નિરાંતજીવે જોવો હોય તો બે દિવસ મિનિમમ લાગે. મહેલ પોતે તો જાણે વિશાળ પથારો ધરાવે છે, પણ તેના પ્રાંગણમાં આવેલો બગીચો પણ એટલો મોટો છે કે પગપાળા ચાલીને તેની મુલાકાત લેવી કઠિન છે. બગીચાના મુખ્ય ભાગોમાં ફરવા માટે અનેક મુલાકાતીઓ ગોલ્ફ કાર ભાડે લે છે. વેરસાયના બગીચાનું કુલ ક્ષેત્રફળઃ લગભગ ૮૦૦ હેક્ટર. બગીચામાં વૃક્ષોની સંખ્યાઃ ૨,૦૦,૦૦૦. ફુવારાની કુલ સંખ્યાઃ ૫૦.

વેરસાય મહેલના મુખ્ય વિભાગો જોઇને તેમજ વિશાળ બગીચાને ઉડતી નજરે નિહાળીને અમે વળી Versailles Rive Gauche સ્ટેશને ગયા અને ત્યાંથી Invalides ની ટ્રેન લીધી. અહીંથી મેટ્રો મારફત પેરિસ શહેરની ઉત્તર-પૂર્વે લા સોરનવ સ્ટેશને ઉતર્યા, જ્યાંથી બસ મારફત Musée de l'Air et de l'Espace/મૂઝે દ લેર એ દ લેસ્પેસ/મ્યુઝિયમ ઓફ એર એન્ડ સ્પેસ પહોંચ્યા.

મ્યુઝિયમ ઓફ એર એન્ડ સ્પેસ

વેરસાયથી લગભગ દોઢેક કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને અમે એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમે પહોંચ્યા ત્યારે પોણા પાંચ વાગી ચૂક્યા હતા. મ્યુઝિયમ છ વાગ્યે બંધ થતું હતું, પણ છેલ્લી એન્ટ્રી પાંચ વાગ્યે મળતી હતી. બહુ ઉતાવળા પગલે ચાલીને અમે ટિકિટ કાઉન્ટરે પહોંચ્યા, પણ મ્યુઝિયમમાં પ્રવેશ માટે એટેન્ડન્ટ તરફથી નનૈયો સાંભળવા મળ્યો. મ્યુઝિયમની મુલાકાત માટે બહુ દૂરથી (છેક વેરસાયથી) પ્રવાસ કરીને આવ્યા છીએ એમ જણાવ્યું ત્યારે કાઉન્ટર પર બેઠેલી એક મહિલાએ થોડો સહકાર આપ્યો. મ્યુઝિયમની અંદર અમને જવા દીધા, પણ વિમાનોને અંદરથી જોવા માટે જરૂરી એવી ટિકિટ ઇશ્યૂ કરી નહિ.

જે મળ્યું તે ખરૂંના ધોરણે અમે તાત્કાલિક મ્યુઝિયમના પ્રાંગણમાં દાખલ થયા. બોઈંગ-૭૪૭ જમ્બો જેટ, ફ્રેન્ચ બનાવટનું મિરાજ, અરાયન રોકેટો તથા બીજા કેટલાય વિમાનો/હેલિકોપ્ટરોનું અદ્ભુત કલેક્શન જોવા મળ્યું. એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમનું સૌથી મોટું આકર્ષણ જો કે હજી જોવાનું બાકી હતું--અને તે આકર્ષણ એટલે સુપરસોનિક કોન્કોર્ડ વિમાન! સમય ઓછો હતો. મ્યુઝિયમ બંધ થવા આડે વીસેક મિનિટ કરતાં ઝાઝો વખત નહોતો. વિરાટ કદનું એક હેન્ગર એકાએક અમને દેખાયું, એટલે તરત જ એ તરફ ધસી ગયા. હેન્ગરનો દરવાજો ખોલીને અંદર પ્રવેશ્યા કે તરત ચહેરા પર સ્મિત છવાયું અને મોઢામાંથી ‘આહા!’નો ઉદ્ગાર સ્વાભાવિક રીતે નીકળી ગયો. વિરાટ કદના ગરૂડ જેવું કોન્કોર્ડ વિમાન નજર સામે ઊભું હતું. વળી એક નહિ, પણ એવાં બે વિમાનો હતાં. બેઉ વિમાનો અંદર જઇને જોઇ શકાય તેમ હતાં, પણ કમનસીબે અમારી પાસે ટિકિટ ન હતી.
કોન્કોર્ડનું નિરિક્ષણ કરતા અમે ઊભા હતા એટલામાં મ્યુઝિયમનો એક ફ્રેન્ચ ચોકિયાત આવ્યો.

‘બોં સ્વા!’ એણે કહ્યું.

‘બોં સ્વા! કામો તાલૂ વૂ?’ અમે પૂછ્યું. (Good evening, How are you?)

‘જ વે બિંયા, મેસી’ જવાબ મળ્યો. (I am fine, thank you.)

‘જ સ્વી દ ઈંદ. પારલે વૂ ઓંગ્લે ?’ અમે બીજો સવાલ કર્યો. (I am an Indian. Do you speak English?)

‘નૌ’ (No.)

ચોકિયાતને અંગ્રેજી ફાવતું ન હતું, પણ ભાંગ્યાતૂટ્યા વાક્યો વડે તેને સમજાવ્યું કે અમે બહુ દૂરથી આવ્યા છીએ અને કોન્કોર્ડને અંદરથી જોવાની અમારી અદમ્ય ઇચ્છા છે. પરંતુ સમયની કટોકટીને લીધે પ્રવેશ માટેની ટિકિટ અમને મળી શકી નથી. સંગીત અને સ્માઇલ એ બે ‘ભાષા’ને ભૌગોલિક સીમાડા કદી નડતા નથી. કોન્કોર્ડને જોવામાં અમારો રસ પામીને નેકદિલ ચોકિયાતે સ્માઇલ વડે અમને સમજાવ્યું કે આટલે સુધી આવ્યા છો તો કોન્કોર્ડ જોઇને જાવ! અમે પણ તત્કાળ ખુશી વ્યક્ત કરીને તેને એ વાતનો ખ્યાલ આપ્યો કે જો એમ બને તો અતિ ઉત્તમ. છેવટે એ ચોકિયાત અમારી સાથે આવ્યો અને વારાફરતી બેઉ કોન્કોર્ડ વિમાનોની અંદર અમને લઇ ગયો. એક કોન્કોર્ડ એર ફ્રાન્સનું હતું. બીજું બ્રિટિશ એરવેઝનું હતું. કોકપિટથી માંડીને (એક હરોળમાં ટુ પ્લસ ટુ એમ કુલ ચાર સીટો ધરાવતા) પેસેન્જર કમ્પાર્ટમેન્ટ સુધીના ભાગો અમે નિરાંતે જોયા. વિમાનના સંખ્યાબંધ ફોટા પાડ્યા અને લગભગ ૬:૧૫ ની આસપાસ ત્યાંથી નીકળ્યા. જતી વખતે પેલા ચોકિયાતને કહ્યું--

‘મેસી. મેસી બોકુ’ (Thank you. Thank you very much.)

‘.......’ જવાબમાં તેના ચહેરા પર ફરી સ્મિત જોવા મળ્યું. ‘અ રવૂઆ.’ (Goodbye.) તેણે કહ્યું.

‘અ રવૂઆ.’ કહીને અમે વિદાય લીધી.

મ્યુઝિયમ ઓફ એર એન્ડ સ્પેસથી થોડાક મીટર છેટે બસ સ્ટોપથી બસ પકડીને અમે લા સોરનવ મેટ્રો સ્ટેશન ગયા અને ત્યાંથી ટ્રેન મારફત લગભગ આઠેક વાગ્યે હોટલ પહોંચ્યા. પ્રવાસના ટાઇમટેબલ મુજબ ત્રીજે દિવસે અમારે બીજા વિશ્વયુદ્ધનો સૌથી નિર્ણાયક જંગ ખેલાયો તે નોર્મન્ડી નામના સ્થળે જવાનું હતું.

(ક્રમશઃ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૧)

2009-11-19T18:11:00.011+05:30

પેરિસ

ઓક્ટોબર ૧૯, ૨૦૦૯

લૂવ્ર મ્યુઝિયમ

ફ્રાન્સમાં પેરિસ શહેર ઉપરાંત કેટલાંક દૂરદરાજનાં સ્થળોએ (દા.ત. પેરિસની દક્ષિણ-પશ્ચિમે વેરસાય, દક્ષિણ-પૂર્વે શામોની મો બ્લાં, અને ઉત્તર-પૂર્વે લા સોરનવ) ખાતે જવાનું આયોજન કર્યું હતું. આ દરેક સ્થળોએ અંગ્રેજીનું ચલણ નહિવત હોવાની ખબર હતી. (પેરિસમાં પણ અંગ્રેજી ભાષા વ્યાપક પ્રમાણમાં બોલાતી નથી). પરિણામે પ્રવાસના કેટલાક મહિના પહેલાં ફ્રેન્ચ ભાષાનો ક્રેશ-કોર્સ જાતમહેનત કરવાનો નિર્ણય લીધો. ફ્રેન્ચ ભાષા સમજાવતાં પુસ્તકો ખરીદ્યાં અને સેલ્ફ લર્નીંગ આરંભ્યું. મૂળાક્ષરોને બાદ તો કરો તો બીજી એકેય બાબતે ફ્રેન્ચનો અંગ્રેજી સાથે મેળ ખાતો નથી. આ ભાષાનું વ્યાકરણ જુદું છે (થોડુંક અટપટું પણ છે) તેમજ સ્પેલિંગમાં લખેલા S અને H જેવા મૂળાક્ષરો બોલતી વખતે હંમેશાં સાયલન્ટ રહેવાથી જે તે શબ્દનો ઉચ્ચાર ક્યારેક સાવ અણધાર્યો થતો હોય છે. ઓફિસના કામમાંથી પરવાર્યા બાદ દરરોજ રાત્રે ઘરબેઠા ફ્રેન્ચનો અભ્યાસ કર્યો. બે મહિનાના સમયગાળામાં કેટલાંક કામચલાઉ ફ્રેન્ચ વાક્યો બોલવાની, લખવાની તેમજ ફ્રેન્ચમાં લખેલાં બેઝિક વાક્યો વાંચવાની સમજણ આવી ગઇ. (ફ્રેન્ચનો સેલ્ફ સ્ટડી જેવો અભ્યાસ હજી પણ ચાલુ છે).

લંડનનો સો ટકા સફળ પ્રવાસ ખેડીને યુરોસ્ટાર ટ્રેનમાં યુરોટનલ (ચેનલ ટનલ) પાર કરી ૧૯મી તારીખે અમે સવારે અગિયારેક વાગ્યે પેરિસ પહોંચ્યા. બ્રિટન અને ફ્રાન્સ વચ્ચે આવેલી ઈંગ્લિશ ખાડીના તળિયા નીચે શારકામ કરીને બનાવવામાં આવેલી પચાસ કિલોમીટર લાંબી યુરોટનલ (ચેનલ ટનલ) એન્જિનિઅરિંગ વન્ડર છે. આ ટનલમાં ટ્રેન મારફત પ્રવાસ કરવા જેવો છે. ટ્રેન લગભગ બસ્સો-સવા બસ્સો કિલોમીટરની ઝડપે દોડતી હોવા છતાં પેસેન્જર કમ્પાર્ટમેન્ટમાં આંચકા તેમજ અવાજ જણાતા નથી. ઊલટું, સન્નાટાને કારણે અમુક લોકોને કાનમાં ધાક બેસી જાય એ બનવાજોગ છે. આવા યાત્રીઓ મોઢામાં એકાદ પીપરમીન્ટ રાખી થોડી થોડી વારે થૂંક ગળતા રહીને અગર તો કાનમાં ઇયર પ્લગ ભરાવી સંગીત સાંભળતા રહીને ધાકનો છેદ કાપી શકે છે.
સ્થાનિક સમય મુજબ સવારે ૧૧ વાગ્યે અમે પેરિસના Gare du Nord/ગાર દ્યૂ નોર (ઉત્તરનું સ્ટેશન) પહોંચ્યા. Place de Clichy/પ્લેસ દ ક્લીશી કહેવાતા વિસ્તારમાં અમારી હોટલ હતી. ટેક્સી મારફત દસેક મિનટે અમે હોટલે પહોંચી ગયા અને પછી થોડી જ વારમાં પ્લેસ દ ક્લીશી ટ્યૂબ સ્ટેશનેથી ટ્રેનમાં Musee du Louvre/મૂઝી દ્યૂ લૂવ્ર (સાચો ઉચ્ચાર લૂવ્ર છે, લૂઅર કે લૂવર નહિ) એટલે કે લૂવ્ર મ્યુઝિયમ ગયા. મ્યુઝિયમની એન્ટ્રી ટિકટિ ખરીદી અને પછી મેપ હાથવગો રાખી સૌ પહેલાં મોનાલીસાના જગવિખ્યાત પેઇન્ટિંગની મુલાકાત લીધી.

આ પેઇન્ટિંગ જોતાવેંત તેના પર મોહી પડાય એવું કંઇ ખાસ તેમાં અમને ન જણાયું. ઊલટું, કલાના ક્યાંય વધુ ઉત્તમ નમૂના અમને બાજુના વિશાળ હોલની ભીંતોને શોભાવતા પેઇન્ટિંગ્સમાં જોવા મળ્યા. (લૂવ્ર મ્યુઝિયમમાં વિવિધ કલાકારોના બધું મળીને ૬,૦૦૦ પેઇન્ટિંગ્સ છે). સૌથી આકર્ષક અને પ્રભાવશાળી પેઇન્ટિંગ નેપોલિયન બોનાપાર્ટનું હતું. પૂર્વ પ્રશિયાના (જર્મનીના) મોરચે લડી રહેલા ફ્રાન્સના સૈનિકોની ઘોડા પર બેસીને શુભેચ્છા મુલાકાતે ગયેલા નેપોલિયનનું પેઇન્ટિંગ કદમાં જબરજસ્ત મોટું છે. ઊંચાઇઃ સવા પાંચ મીટર અને પહોળાઇઃ પોણા આઠ મીટર! એન્તોઇ જિયાં ગ્રો નામના ચિત્રકારે પેઇન્ટિંગમાં નેપોલિયના તેમજ સૈનિકોના ચહેરા પર ઉપસાવેલા હાવભાવ પરફેક્ટ છે. મતલબ કે યુદ્ધના દ્રશ્યને એકદમ અનુરૂપ છે. આ પ્રકારનું બીજું ગંજાવર અને કલાના ઉત્તમ નમૂના જેવું એક પેઇન્ટિંગ નેપોલિયનની તાજપોશી વખતના દ્રશ્યનું છે, જેમાં નેપોલિયને પહેરેલા લાલ રંગના ગાઉનનું ડિટેઇલિંગ દાદ માગી લે તેવું છે. આ બેઉ પેઇન્ટિંગ્સ સામે મોનાલીસાનું ચિત્ર કોણ જાણે કેમ, પણ અમને શુષ્ક લાગ્યું.
પેઇન્ટિંગ્સ, કલાકૃતિઓ તથા સ્કલ્પચર્સ ઉપરાંત લૂવ્રનું બહુ ધ્યાનાકર્ષક એવું બીજું પાસું ત્યાંના જે તે ઓરડાની છત પર કરવામાં આવેલી સુંદર કલાકારીગરી છે. સ્ટોન પર કોતરણીકામ અને કોતરણી પર માફકસરનું રંગકામ નિરાંતે બેસીને જોવા જેવું છે. ખરેખર, અદ્ભુત!

એફિલ ટાવર

વિરાટ કદની ભુલભુલામણી જેવા લૂવ્રમાં અમુક કલાકો વીતાવીને અમે મ્યુઝિયમની બહાર નીકળ્યા અને પગપાળા ચાલીને Jardin des Tuileries/જારદેં દ ત્યૂઇલેરી (જારદેં = બગીચો) થતાં Arc de Triomphe/આર્ક દ ત્રિયમ્ફનું રાષ્ટ્રીય સ્મારક જોઇને છેવટે La Tour Eiffel/લા તૂર એફેલ (ધ એફિલ ટાવર) પહોંચ્યા. એફિલ ટાવરના ગંજાવર કદ, બાંધકામ અને સુંદરતા વિશે જેટલું વર્ણન કરો તેટલું ઓછું. આ જબરજસ્ત ટાવર ૧૯મી સદીમાં પેરિસ ખાતે યોજવામાં આવેલા વિશ્વમેળા નિમિત્તે બન્યો હતો, પણ આજે એકવીસમી સદીમાં એ ટાવરનું બાંધકામ જુઓ તો કોઇ વાતે તે ઊતરતું ન જણાય. ઊલટું, ૧૯મી સદીની ઇજનેરી વિદ્યા કેટલી પરિપક્વ હશે તેની પ્રતીતિ ટાવરને જોયા પછી થયા વિના ન રહે. મેટલનું કટિંગ, ફિનિશિંગ અને રિવેટિંગ હેરત પમાડે એટલી હદે ચીવટવાળું છે.
ઊંચાઇમાં સવા ત્રણસો મીટરનો એફિલ ટાવર ખરેખર કેટલો ઊંચો છે તેનો અનુભવ કરવો હોય તો ટાવરની ટોચે જવું જ રહ્યું. લિફ્ટ થકી ટાવરના છેક ઉપલા મજલે પહોંચી શકાય છે, પણ ટિકિટ લેવા માટે લાંબી લાઇનમાં ઊભવું પડે એ બનવાજોગ છે. લિફ્ટની ટિકિટ લેવા માટે અમે લગભગ દોઢ કલાક લાઇનમાં ઊભા પગે (અને કડકડતી ઠંડીમાં ધ્રૂજતા પગે) ખડા રહ્યા. એકસાથે પચ્ચીસ જણાને સમાવી શકતી લિફ્ટમાં આખરે બે કલાકે નંબર લાગ્યો અને જોતજોતામાં એફિલ ટાવરની ટોચે અમે પહોંચ્યા. ઉપલા મજલે બનાવવામાં આવેલા ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં જેવા દાખલ થયા કે તરત લાઇનમાં ઊભ્યાનો બધો થાક-કંટાળો જાણે કે પળવારમાં ગાયબ થઇ ગયો.

પેરિસના બહુધા મકાનો સફેદ ક્યાં તો આછી બદામી ઝાંયવાળા સફેદ રંગે રંગેલાં છે. (મકાનોનાં પથ્થર પણ કુદરતી ઓફવ્હાઇટ છે). પરિણામે એફિલ ટાવર પરથી સીટીનું દ્રશ્ય જુઓ તો એકસરખા દેખાતા મકાનોની સુંદરતા માણવાની મજા પડે! ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં અમે લગભગ પોણો કલાક રોકાયા અને નમતી સાંજે શહેરના મકાનોની લાઇટોનો અવિસ્મરણીય સીન જોયા બાદ લિફ્ટમાં વળી નીચે ઊતર્યા.

નોંધઃ એફિલ ટાવરના બહુ વિશાળ ફલકમાં ફેલાયેલા ચાર પાયા પૈકી એક પાસે વિખ્યાત સાયન્સ ફિક્શન લેખક જુલે વર્નનું મ્યુઝિયમ આવેલું છે. સાંજે પાંચ વાગ્યે તે મ્યુઝિયમ બંધ થઇ જાય છે. (લિફ્ટની ટિકિટ લેવામાં એ મ્યુઝિયમ અમે ચૂકી ગયા). ટાવરના એક પાયા પાસે એફિલ ટાવરનું બાંધકામ કરનાર ઇજનેર ગુસ્તાવ એફેલનું બાવલું મૂકવામાં આવ્યું છે. બીજા બે પાયા પાસે લિફ્ટનું ટિકિટ કાઉન્ટર છે. ચાર પાયાની વચ્ચે પર્યટકોની ભારે ભીડ હોય છે અને એ ભીડમાં પાકિસ્તાની છોકરાઓ હાથમાં કી-ચેઇન અને ગિફ્ટ આર્ટિકલ્સ લઇને આમતેમ અટવાતા હોય છે.

રાત્રે એફિલ ટાવરની રોશની જોતાં જોતાં અમે પગપાળા ચાલીને બીર હકીમ મેટ્રો સ્ટેશને પહોંચ્યા અને ત્યાંથી પ્લેસ દ ક્લીશી (હોટલે) જવા માટે ટ્રેન લીધી. પેરિસમાં બીજા દિવસનો પ્રવાસ જરા હાડમારીભર્યો હતો. ગણીને બે સ્થળોએ જવાનું હતું, પણ એક પેરિસની છેક દક્ષિણ-પશ્ચિમે હતું, તો બીજું છેક ઉત્તર-પૂર્વે!