Thursday, August 4, 2016

ભારત ન્યૂક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપમાં જોડાય અેમાં ચીનને કેમ પેટમાં દુખે છે ?

ન્યૂક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ/ NSGનું સભ્યપદ મેળવવા તાજેતરનાં વર્ષોમાં ભારત સરકારે વૈશ્વિક સ્તરે ડિપ્લોમેટિક અભિયાન ચલાવ્યું, જેના ભાગરૂપે વડા પ્રધાને બ્રિટન, ફ્રાન્સ, રશિયા, અમેરિકા, મેક્સિકો વગેરે જેવા દેશોની મુલાકાત લીધી અને તેમના રાષ્ટ્રવડાઓને NSG સંગઠનમાં ભારતને સ્થાન અપાવવા માટે મનાવ્યા. સંગઠનમાં ભારતનું સ્થાન લગભગ પાકું હતું, પણ છેલ્લી ઘડીએ (જૂન ૨૨, ૨૦૧૬ના રોજ) ચીને ડિપ્લોમેટિક ફાચર મારીને ભારતની મુરાદ બર આવવા ન દીધી. ચીનના રાષ્ટ્રવડાએ NSGના સૌ સભ્યદેશોને સ્પષ્ટ જણાવી દીધું કે ભારતને જો NSGનું સભ્યપદ આપો તો પાકિસ્તાનને શા માટે નહિ? બસ, મામલો ત્યાં અટકી પડ્યો. ભારતને NSGનું સભ્યપદ મળતાં રહી ગયું. પાકિસ્તાન જેવા બેજવાબદાર દેશને NSG સંગઠનમાં સામેલ ન કરાય એ તો જાણે જગજાહેર વાત છે, પણ NSGના મેમ્બર થવું ભારત માટે અત્યંત જરૂરી શા માટે છે તે વિગતે સમજવા જેવું છે.
ભારતમાં યુરેનિયમનો કુલ જથ્થો ૫૪,૦૦૦ ટન કરતાં વધારે નથી. આ પુરવઠા વડે ૧૦,૦૦૦ મેગાવોટનાં અણુમથકોની જરૂરિયાત તેમની આવરદા સુધી પૂરી થાય, જ્યારે વીજળીના ઉત્પાદન અંગે ભારતનો પ્લાન તો આવતા એકાદ દસકામાં બીજા ૧,૬૦,૦૦૦ મેગાવોટનો ઉમેરો કરવાનો છે. વિદેશી યુરેનિયમ મેળવ્યા વિના એ શક્ય નથી. બીજી તરફ અણુઊર્જાની બાબતે ભારત વૈશ્વિક લેવલે જ્ઞાતિબહાર મૂકાયેલો દેશ છે. મે ૧૮, ૧૯૭૪ના રોજ ભારતે પોકરણ ખાતે પહેલો અણુધડાકો કર્યા પછી જગતભરમાં હોબાળો મચ્યો. ૧૯૭૫માં અમેરિકાની સરદારી નીચે એ દેશોના પ્રતિનિધિઓ લંડનમાં ભેગા મળ્યા કે જેઓ અણુઊર્જાને લગતો સરંજામ નિકાસ કરે છે. ભારત પર તહોમત એ મૂકાયું કે અમેરિકાએ તથા કેનેડાએ તેને જે યુરેનિયમ તથા અણુરિએક્ટર વેચ્યાં તેમનો ઉપયોગ તેણે અણુબોમ્બ બનાવવા માટે કર્યો. આ દેશોએ તાબડતોબ ન્યૂક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ/ NSG નામનું મોનોપલી જૂથ રચી દીધું. જૂથે સર્વસંમતિએ ઠરાવ્યું કે ભારત જેવા ‘આડે પાટે’ ગયેલા કે જાય તેવા દેશોને યુરેનિયમ, અણુરિએક્ટર, યુરેનિયમના સમૃદ્ધિકરણ માટેનાં સાધનો ઇત્યાદિ વેચવા નહિ.

આમ, ન્યૂક્લીઅર સપ્લાયર્સ ગ્રૂપ/ NSG વાસ્તવમાં અણુક્ષેત્રે મુખ્યત્વે ભારતના હુક્કાપાણી બંધ કરાવાના આશયે રચાયેલું બહુરાષ્ટ્રીય સંગઠન છે. આજે તે સંગઠનમાં ચીન સહિત કુલ ૪૮ સભ્યદેશો છે, પણ ભારત નથી. અગાઉની કેંદ્ર સરકારોએ સભ્યપદ માટે કોશિશો પણ કરી નથી. વર્તમાન સરકારે ઝુંબેશ ઉપાડી અને રશિયા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, અમેરિકા વગેરે અગ્રગણ્ય દેશોને ભારતની તરફેણમાં લાવી દીધા. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ડિપ્લોમેટિક અભિયાન મુખ્ય ત્રણ કારણોસર ચલાવ્યું :

(૧) ભારત NSGનું સભ્ય થાય તો અણુશક્તિના ક્ષેત્રે વિકસેલી આધુનિક ટેક્નોલોજિ મુક્ત આયાત દ્વારા વસાવવા-વાપરવાનો લાભ તેને મળે, જે પ્રતિબંધોને લીધે છેલ્લાં ચાલીસેક વર્ષ થયે મળ્યો નથી. 

(૨) અણુશક્તિની બાબતમાં આવશ્યક તમામ પ્રણાલી-પુરવઠો છૂટથી ઉપલબ્ધ થયા બાદ ભારત પરમાણુ શસ્ત્રોની રેસમાં પાકિસ્તાન કરતાં આગળ નીકળી શકે અને વખત જતાં ચીનનું સમોવડિયું બની શકે તે NSGનું સભ્યપદ હાંસલ કર્યાનો બીજો ફાયદો છે. ભારતની સરખામણીએ પાકિસ્તાન હાલ વધુ અણુશસ્ત્રો ધરાવે છે. અમેરિકી સૂત્રો મુજબ પાકિસ્તાન વર્ષેદહાડે ૨૦ અણુશસ્ત્રો તૈયાર કરી રહ્યું છે, જ્યારે ભારત ફક્ત ૫ બનાવે છે. આપણને તંગી યુરેનિયમની વરતાય છે. અણુપ્રસારને રોકતી સંધિ પર આપણે સહી કરી નથી, માટે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં યુરેનિયમ ખરીદી શકતા નથી. ભારત NSGનું સભ્ય થાય તો મુક્ત રીતે યુરોનિયમની ખરીદી થઇ શકે. 

(૩) લાત્વિયા અને બેલારૂસ જેવા ચિલ્લર દેશો પણ NSGના સભ્યો છે. નવાઇ તો એ કે અમુક સભ્યદેશો અણુકાર્યક્રમ ધરાવતા જ નથી. આ દેશોના પ્રતિનિધિઓ NSGની બેઠકમાં મંત્રણના રાઉન્ડ ટેબલ ફરતે ગોઠવાયેલા હોય અને બીજી તરફ એશિયન સુપરપાવરના દરજ્જે ઝડપભેર પહોંચવા માંડેલા ભારતે દરવાજાની બહાર રહેવું પડે એ સ્થિતિ માનભરી નથી. દુનિયાના ૪૮ જેટલા દેશોના વિશિષ્ટ જૂથમાં ભારતની ગણના ન થવાને લીધે તેની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિભા તેમજ પ્રભાવ બેયને ધક્કો પહોંચ્યો છે.

આ જૂથમાં છેવટે ભારતને પ્રવેશ ન મળ્યો, કારણ કે એશિયામાં પોતાની રાજકીય તથા લશ્કરી વગ જાળવી રાખવા માગતું (અને ભારતને યુરેનિયમથી વંચિત રાખવા માગતું) ચીન અડચણો નાખ્યા વિના ન રહ્યું. આમ છતાં ભારતે કૂટનીતિની લાંબી કસરત એટલા માટે કરી કે વિશ્વમતને પોતાની તરફેણમાં લાવવો હતો અને ચીનને એકલું પાડી દેવું હતું. ટૂંકમાં, ભારતે (સફળતાપૂર્વક) માંડેલો ખેલ ડિપ્લોમેટિક હતો. એ વાત જુદી કે દેશનું બહુધા મીડિઆ તે ખેલ સમજી ન શક્યું અને ચીને ભારતનું સૂરસૂરિયું કરી નાખ્યાના ન્યૂઝ સાથે તેણે મામલો ચગાવ્યો.

Tuesday, July 5, 2016

ભારતના અેકમાત્ર સંસ્કૃત દૈ‌ન‌િકનો મદદ માટે છેલ્લો SOS સંદેશો

એક જાણીતા અંગ્રેજી ન્યૂઝ મેગેઝિનના તંત્રીને કેટલાંક વર્ષ પહેલાં તેના વાચકે ફરિયાદભર્યો પત્ર લખ્યો કે, ‘તમારા સામયિકમાં દર ત્રીજે પાને જાહેરાત હોય છે, જેને કારણે માહિતીલેખોના વાંચનમાં વારંવાર બાધા આવે છે. એકાગ્રતા તૂટે છે અને રસભંગ થાય છે. આનો કોઇક ઉપાય કરો તો સારું !’

બીજા જ અંકે તંત્રીએ ફરિયાદનો પ્રત્યુત્તર સંપાદકીયમાં આપતા જણાવ્યું કે, ‘માન્યું કે સામયિકના દર ત્રીજે પાને જાહેરાત હોય છે, પણ એમ ન કરીએ તો કાગળ, પ્રિન્ટિંગ, વિતરણ, પગાર-ભથ્થાં વગેરેના ખર્ચા કાઢવા માટે સામયિકની કિંમત રૂા.૬૦ રાખવી પડે. અત્યારે તમે સામયિક માટે ફક્ત રૂા.૧૫ ચૂકવો છો તે એટલા માટે કે જાહેરાતોની આવકમાંથી અમારા ઘણાખરા ખર્ચ નીકળી જાય છે.’

આ બનાવને આજે તો લગભગ વીસેક વર્ષ થયાં. પેલા સામયિકની કિંમત રૂપિયા પચાસના આંકડે પહોંચી છે, તો અંકનાં પાનાંમાં અગાઉ કરતાં પચાસ ટકાથી વધુનો કાપ આવી ગયો છે. દર ત્રીજે-ચોથે પાને જાહેરાતની વર્ષો પુરાણી પ્રથા હજી ચાલુ છે, એટલે વાચકોને વાચનસામગ્રીના નામે મળતાં પાનાંનો જુમલો સાવ કંગાળ બન્યો છે. જાહેરાત પર નભતા (અગર તો જાહેરાત થકી ધરખમ આવક સારુ જ પ્રગટ થતા) મોટા ભાગના સામયિકોનું બિઝનેસ મોડલ આજે વધુ-ઓછે અંશે આવું જ છે. દર થોડા અંકે તેમની વેચાણકિંમતમાં બઢૌતી થતી જાય છે અને સામે પાનાંની સંખ્યામાં કટૌતી આવતી રહે છે. ભારતના સૂચના અને પ્રસારણ મંત્રાલયે દૈનિકોમાં તેમજ સામયિકોમાં જાહેરાત સામે માહિતીની ટકાવારી ૪૦% વિરુદ્ધ ૬૦% નક્કી કરી છે. મતલબ કે અંકનાં કુલ પાનાં પૈકી જાહેરાતનાં પેજ વધુમાં વધુ ૪૦% હોય ત્યાં સુધી ચાલે; પરંતુ બાકીના ૬૦% પાનાં નક્કર માહિતી માટે રિઝર્વ રાખવા જરૂરી છે. આજે દેશના અનેક સામયિકોએ પેલી ૪૦-૬૦ની ટકાવારી રિવર્સ કરી દીધી છે. પ્રકાશનને લગતી નીતિમત્તાને તેને કારણે બટ્ટો લાગ્યો છે.

આ માયૂસીભર્યા વાતાવરણમાં જો કે અમુક અપવાદરૂપ સામયિકો તેમજ અખબારો પણ છે, જેમણે પોતાની નીતિમત્તાને તેમજ વાચકો પ્રત્યેની વફાદારીને સહેજ પણ આંચ આવવા દીધી નથી. આવો એક દાખલો મૈસૂરુ શહેરથી પ્રગટ થતા ‘âéÏ×æü’ નામના ભારતના એકમાત્ર સંસ્કૃત દૈનિકનો છે. જુલાઇ, ૧૯૭૦માં કે. એન. વી. આયંગર નામના સંસ્કૃત વિદ્વાને તેનું પ્રકાશન સંસ્કૃત ભાષાને જીવંત રાખવાના તેમજ તેનો પ્રસાર કરવાના સુવિચાર સાથે શરૂ કર્યું હતું. સાડા ચાર દાયકાથી તે નિયમિત પ્રગટ થાય છે, પરંતુ છેલ્લા કેટલાક સમય થયે પ્રકાશન વધુ ને વધુ નાજૂક સ્થિતિમાં મૂકાતું જાય છે. ‘âéÏ×æü’નો વાચકગણ અઢી-ત્રણ હજાર જેટલો મર્યાદિત છે. નવા વાચકો તેને મળતા નથી--અને ન મળવાનું કારણ સ્વાભાવિક છે. ૨૦૦૧ની સાલના સરકારી ફિગર મુજબ દેશની સવા અબજની વસ્તીમાં માંડ ૧૪,૧૩૫ જણા સંસ્કૃતના જાણકાર છે. આ મુઠ્ઠીભર લોકો પૈકી વળી તમામને ‘âéÏ×æü’ દૈનિકમાં રસ પડે એ પણ જરૂરી નથી. આમ, બહુ સીમિત વાચકગણ સાથે ‘âéÏ×æü’નું પ્રકાશન થઇ રહ્યું છે. આ દૈનિકને પગભર રાખવા માટે દરરોજ રૂા.૨,૦૦૦ની સાવ મામૂલી રકમની જાહેરખબરો મળવી જોઇએ, છતાં એટલી પણ મળતી નથી. પરિણામે દૈનિકનો નિભાવખર્ચ વધવાને કારણે કેટલાંક વર્ષથી ‘âéÏ×æü’ સતત ખોટ કરી રહ્યું છે. આમ છતાં કહેવું પડે ‘âéÏ×æü’ના વર્તમાન સંચાલક કે. વી. સંપતકુમાર માટે કે જેમણે પ્રકાશન અટકાવ્યું નથી. વાચકો પ્રત્યેકની વફાદારીનો તેમજ મૂલ્યનિષ્ઠ પ્રકાશનનો સંપતકુમારે શ્રેષ્ઠ દાખલો બેસાડ્યો છે.

âéÏ×æü’નું પ્રકાશન ચાલુ રહે એ ખાતર સંપતકુમારે દિલ્લીનાં સરકારી કાર્યાલયોમાં વારંવાર મદદની ટહેલ નાખી, પણ એકેયનો જવાબ ન મળ્યો. હતોત્સાહ થયેલા સંપતકુમારે આખરે દેશવાસીઓની સહાયતા માગી રહ્યા છે. સંસ્કૃત જાણતા લોકોને તેમણે ‘âéÏ×æü’નું રૂા.૪૦૦નું વાર્ષિક લવાજમ ભરવા માટે અપીલ કરી છે. સંસ્કૃતનું જેમને જ્ઞાન નથી તેવા લોકોને (http://sudharma.epapertoday.com/donate વેબસાઇટ દ્વારા) યથાશક્તિ ડોનેશન આપવા માટે વિનંતી પણ કરી છે. સંપતકુમારની અપીલને તેમજ વિનંતીને પ્રતિસાદ મળે તેવી આશા રાખીએ, કેમ કે ભારતના એકમાત્ર સંસ્કૃત દૈનિકને જીવતું રાખવા માટેની મદદનો તે કદાચ છેલ્લો S.O.S. સંદેશો છે.

જોયું ? આરંભના કિસ્સામાં અને ‘âéÏ×æü’ના કિસ્સામાં કેવો ગજબનાક કોન્ટ્રાસ્ટ છે ! વ્યવસાયિક પ્રકાશન અને મૂલ્યનિષ્ઠ પ્રકાશન વચ્ચેનો તફાવત એ કોન્ટ્રાસ્ટમાં વ્યક્ત થાય છે.

Friday, June 3, 2016

જીપગાડીથી અગોસ્તા હે‌લ‌િકોપ્ટર : શસ્ત્રોના સોદા ભોપાળાં કેમ નીવડે છે ?

અગોસ્તા વેસ્ટલેન્ડ હેલિકોપ્ટરના તેમજ રફાલ વિમાનોના સોદાને લઇને ગયા મહિને દેશભરના સમાચાર માધ્યમોમાં ખાસ્સી ‘તાજગી’ રહી. એકમાં કેંદ્રસ્થાને રૂા.૩૬૦ કરોડના ભ્રષ્ટાચારનો મુદ્દો હતો, તો બીજામાં સંરક્ષણના ક્ષેત્રે સરકારનું ‘હોતા હૈ, ચલતા હૈ’ વલણ ઉજાગર થતું હતું. આ બેઉ સંજોગોને હવે તો સામાન્ય વાત ગણવી જોઇએ, કારણ કે આઝાદી પછી ભારતે અબજોના અબજો ડોલરનાં વિમાનો, રણગાડીઓ, યુદ્ધજહાજો, મિસાઇલ્સ, સબમરીનો અને તોપગોળા ખરીદ કર્યાં, પરંતુ સમ ખાવા પૂરતો એકેય સોદો નિષ્ઠાની અગર તો નીતિમત્તાની રાહે થયો નથી. વર્ષો પહેલાં બોફર્સ તોપોના તેમજ તાજેતરમાં અગોસ્તા વેસ્ટલેન્ડ હેલિકોપ્ટરોના કેસમાં બન્યું તેમ ફક્ત ખાયકી પાસે વાત અટકે તો એવું સમજીને દિલાસો મેળવી શકાય કે પ્રજાને હંમેશાં સત્તાલોભી તેમજ પૈસાલોભી રાજકર્તાઓ મળે છે, પરંતુ દેશની સલામતીના ભોગે ખોટું કે ખોડભર્યું શસ્ત્ર ખરીદવામાં આવે ત્યારે રાજકીય કે વહીવટી દુરાચાર અને દેશદ્રોહ વચ્ચે આછીપાતળી ભેદરેખા પણ રહેતી નથી.

આ ભેદરેખા મિટાવતો પહેલી વારનો બનાવ ૧૯૪૮માં બન્યો કે જ્યારે આઝાદ ભારતે તેનો સૌ પ્રથમ સંરક્ષણ સોદો કર્યો. બ્રિટન પાસેથી એ વર્ષે રૂા.૮૦ લાખના બદલામાં કુલ ૨૦૦ લશ્કરી જીપગાડીઓ ખરીદ કરવામાં આવી. સોદો મૂળ તો બ્રિટને વિશ્વયુદ્ધમાં ન વાપરેલી જીપગાડીઓ માટે કરાયો હતો અને ભારતે બ્રાન્ડ ન્યૂ વાહનના ભાવે બ્રિટને માગેલાં નાણાં પણ ચૂકવી દીધાં. અલબત્ત, થોડા વખત બાદ બ્રિટનથી જીપગાડી લાદેલું જહાજ ભારત પહોંચ્યું ત્યારે તેમાંથી ૨૦૦ નહિ, પણ ફક્ત ૧૫૫ જીપગાડીઓ નીકળી. પિસ્તાલીસ નંગના શોર્ટ-ફોલ અંગે બ્રિટને ખુલાસો આપ્યો નહિ. ભારતે માગ્યો પણ નહિ. ગોદીમાં લાંગરેલા જહાજ પરથી નીચે તરફ લંબાતી લસરપટ્ટી પર હંકારીને જીપગાડીઓને વારાફરતી નીચે ઉતારવાની હતી અને ત્યાર પછી ગોદીમાંથી બહાર રસ્તા પર હંકારી જવાની હતી. ઓફલોડિંગની આવી કાર્યવાહી કરતી વખતે કેટલીક જીપગાડીનું એન્જિન ચાલુ ન થયું ત્યારે બોનેટ ખોલીને જોતાં ખબર પડી કે તેમાં એન્જિન જ ન હતું. નોંધવા જેવી વાત છે કે સોદો ૨૦૦ બ્રાન્ડ-ન્યૂ જીપગાડીઓ માટે થયેલો. ભારતને બદલમાં ૧૫૫ જીપગાડીઓ મળી--અને તે પણ સેકન્ડ હેન્ડ નીકળી ! બ્રિટને છડેચોક ભારતને છેતર્યું, છતાં એ છેતરપીંડી સામે ભારતે વિરોધ સુધ્ધાં ન કર્યો.
સોદામાં અનેક મુદતો અને મુદતોને લીધે વર્ષો વીતી ગયા પછી અાજે દરેક રફાલ ‌ વ‌િમાન અાપણને રૂા.૭૦૦ થી રૂા.૭પ૦ કરોડમાં પડવાનું છે
આ દાખલો સુરક્ષાના મામલે આપણે ત્યાંના ‘હોતા હૈ, ચલતા હૈ’ વલણનો છે. વલણમાં હજી ખાસ બદલાવ આવ્યો નથી, માટે આઝાદીના સાત દાયકા થયે પણ આપણે શસ્ત્રોની બાબતમાં સ્વાવલંબી બની શક્યા નથી. દુનિયાના ઘણાખરા દેશોમાં ત્યાંની સરકારો નહિ, બલકે પ્રાઇવેટ સેક્ટરની કંપનીઓ જ શસ્ત્રો બનાવે છે. અમેરિકાની બોઇંગ (Apache ગનશિપ હેલિકોપ્ટર), હેથિઓન (Patriot મિસાઇલ) તથા લોકહીડ-માર્ટિન (F-16 વિમાન), ફ્રાન્સની દસોલ કંપની (Rafale પ્લેન) તથા DCNS કંપની (Scorpene સબમરીન), સ્વીડનની બોફર્સ (FH-77B હોવિટ્ઝર તોપ) વગેરે જાણીતી પ્રાઇવેટ કંપનીઓ છે. આપણે ત્યાં સરકારે શસ્ત્રો બનાવવાનો ધંધો આદર્યો, જે તેમનું કામ નથી. ડિફેન્સ ટેક્નોલોજિ અંગે પ્રધાનોનું જ્ઞાન તો શૂન્ય કરતાં પણ ઓછું (માઇનસ) હોય, છતાં શસ્ત્રોદ્યોગના ક્ષેત્રે પબ્લિક સેક્ટરનાં લગભગ ૩૦ કારખાનાં ખોલી નાખવામાં આવ્યાં. કારખાનાંએ જે શસ્ત્રો બનાવ્યાં તે સ્વદેશી કહેવાય છે, પણ તેમનાં ઘણાખરા મુખ્ય પૂરજા આયાતી છે. ઉદાહરણ તરીકે LCA/ તેજસનું જેટ એન્જિન GE F 404 અમેરિકાની જનરલ ઇલેક્ટ્રિક કંપનીનું છે, એર-ટુ-એર R 73 E મિસાઇલ રશિયન છે, બહુશ્રુત રેડાર ઇઝરાયેલી કંપની એલ્ટાનું છે, જ્યારે ઇજેક્શન સીટ બ્રિટિશ કંપની માર્ટિન બેકરની છે. તેજસના બીજા પણ કેટલાક પાર્ટ્સ આયાતી છે, જ્યારે અર્જુન રણગાડીના તો ૫૫% પૂરજા ઇમ્પોર્ટેડ હોવાનું જોતાં તેને સ્વદેશી ટેન્ક કહેવી કે પરદેશી ગણવી તે સવાલ છે. એન્ટિ-ટેન્ક નાગ મિસાઇલનું રૂા. ૩૮૦ કરોડનું મૂળ બજેટ આજે રૂા. ૧,૭૦૦ કરોડ થયું છે. મિસાઇલમાં ૩૫% પૂરજા વળી પરદેશી છે. આમ છતાં ભારતીય ખુશ્કીદળ માટે અતિ મહત્ત્વનું તે શસ્ત્ર આજે ૩૪ વર્ષે પણ હજી બન્યું નથી.

વિચારો જરા કે સંરક્ષણના મામલે આપણે ક્યાં ઊભા છીએ ! એક તરફ સ્વદેશી શસ્ત્રો હજી સંશોધનની એરણેથી ઊતર્યાં નથી, બીજી તરફ આયાતી શસ્ત્રો ભ્રષ્ટાચારની ડમરીમાં અટવાયા છે, તો ત્રીજી તરફ સરકારનું ‘હોતા હૈ, ચલતા હૈ’ વલણ રફાલ જેવાં વિમાનોની ખરીદીમાં અનેક મુદતો પાડી ચૂક્યું છે. સંરક્ષણ જેવા પ્રાણપ્રશ્નની બાબતે આટલી બેકાળજી કેવી રીતે ચાલે ? 

Thursday, May 5, 2016

શોધ-સંશોધનોની પેટન્‍ટ : સાૈ દેશો લઇ ગયા, આપણે કેમ (પાછળ) રહી ગયા ?

વિજ્ઞાનજગતમાં સૌથી વધુ (કુલ ૨,૩૩૨) શોધોની તેમજ નુસખાઓની પેટન્ટ નોંધાવનાર  મહાન વૈજ્ઞાનિક થોમસ આલ્વા એડિસને એક વાર કહ્યું હતું કે, ‘હું આટઆટલી શોધ કરીને તેમની પેટન્ટ મેળવી શક્યો તેનું કારણ એ કે મને બપોરે ઝોકું ખાવાની ટેવ હતી. અડધા કલાકની ઊંઘ મારા દિમાગને તરોતાજા કરી દેતી, એટલે મગજ પાસે વધુ કામ લેવાનું શક્ય બનતું હતું.’

એડિસનની વાતમાં દમ હતો તેમ વૈજ્ઞાનિક વજૂદ પણ હતું. મનોવિજ્ઞાનના સંશોધકોએ કાઢેલા તારણ મુજબ બપોરે ચાલીસેક મિનિટનું ઝોકું લો એ દરમ્યાન બાયોકેમિકલ પ્રોસેસ વડે શરીરમાં નવી શક્તિનો સંચાર થાય છે. પરિણામે જાગ્યા બાદ શરીરમાં ૧૦૦% સ્ફૂર્તિ અને ૧૦૦% તાજગી વરતાય છે. આ વૈજ્ઞાનિક હકીકતને શોધ-સંશોધનની પેટન્ટના જુમલા સાથે જો ખરેખર ગાઢ સંબંધ હોય તો ભારતના સંશોધકોએ એડિસનની ટેવને અનુસરવાની જરૂર હોય એમ લાગે છે. પેટન્ટ મેળવવાની બાબતે દેશનું ઉદાસિન ચિત્ર કદાચ ત્યાર પછી રંગીન બને ! ચિત્ર હાલ કેવું ઉદાસિન છે તે જુઓ ઃ સ્વિટ્ઝરલેન્ડના જીનિવા શહેર ખાતે આવેલી યુનોની પેટાસંસ્થાએ હમણાં તેના રિપોર્ટમાં જણાવ્યું તેમ ૨૦૧૫ની સાલમાં ભારતીય સંશોધકોએ ગણીને માત્ર ૧,૪૨૩ પેટન્ટ દર્જ કરાવી હતી. ૨૦૧૪માં આંકડો ફક્ત ૧,૪૨૮નો હતો, જ્યારે ૨૦૧૩માં ભારત માંડ ૧,૩૨૦ પેટન્ટ નોંધાવી શક્યું હતું. અહીં ‘માત્ર’, ‘ફક્ત’ અને ‘માંડ’ જેવાં વિશેષણો થકી આંકડાની કંગાલિયતનો ખ્યાલ આવે તેમ નથી, માટે પેટન્ટની સંખ્યાના મામલે ભારતને ઓવરટેક કરી ગયેલા કેટલાક દેશોનો સ્કોર જાણવો રહ્યો. ૨૦૧૫ની સાલમાં ભારતે ૧,૪૨૩ પેટન્ટો મેળવી, તો દક્ષિણ કોરિયાએ ભારત કરતાં (દસ ગણી) ૧૪,૬૨૬; ચીને (વીસ ગણી) ૨૯,૮૪૬ અને જાપાને તો (ત્રીસ ગણી) ૪૪,૨૩૫ વૈજ્ઞાનિક પેટન્ટો દર્જ કરાવી હતી. એ જ રીતે ૨૦૧૪માં ભારતના ૧,૪૨૮ પેટન્ટના જુમલા સામે દક્ષિણ કોરિયા, ચીન અને જાપાનનો સ્કોર અનુક્રમે ૧૩,૧૧૭; ૨૫,૫૪૮ અને ૪૨,૩૮૧ રહ્યો હતો.

પેટન્ટ હંમેશાં અગાઉ ન શોધાયેલા યંત્ર, સાધન કે બીજી કોઇ વસ્તુ માટે એનાયત કરવામાં આવતી હોય છે. પરિણામે કોઇ સંશોધક એકાદ પેટન્ટ મેળવવામાં સફળ થાય તેનો સાફ અર્થ એ કે તેણે કરેલી શોધ સખત દિમાગી પરિશ્રમનું, અવનવા વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગોનું તેમજ બુદ્ધિગમ્ય તર્કોનું ફરજંદ છે. આમ પેટન્ટની સંખ્યાને દેશના બુદ્ધિધન જોડે જેટલો સીધો સંબંધ છે એટલો જ સીધો સંબંધ દેશના વૈજ્ઞાનિક અભિગમ સાથે પણ છે. વર્ષેદહાડે હજારોની સંખ્યામાં પેટન્ટ નોંધાવતા જાપાન, ચીન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોએ ભારતને બેઉ બાબતે ક્યાંય પાછળ રાખી દીધું તેનું આખરે કારણ શું ? મૂળ તપાસો તો છેક સ્કૂલના ક્લાસરૂમ સુધી નીકળે, જ્યાં વિદ્યાર્થીઓમાં નાની વયે વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવાય તે પ્રકારનું પ્રેક્ટિકલ એજ્યુકેશન મોડલ જાપાને, ચીને તેમજ દક્ષિણ કોરિયાએ વર્ષોથી અપનાવ્યું છે. બીજી તરફ આપણે હજી પણ માત્ર (અને માત્ર) પાઠ્યપુસ્તકિયા અભ્યાસક્રમને વળગી રહ્યા છીએ. વળી આપણે ત્યાં શિક્ષણનું એટલી હદે વ્યાપારીકરણ થયું છે કે શિક્ષણનું સ્તર ભયંકર રીતે કથળ્યું છે. એક ઉદાહરણ ઃ નવી દિલ્લીમાં ખાનગી શાળાઓના રાફડા સામે ‘ટક્કર’ ઝીલવા માટે ત્યાંની સરકારે જુલાઇ, ૨૦૧૫ સુધીમાં સરકારી શાળાઓમાં ૮,૦૦૦ નવા ક્લાસરૂમો તૈયાર કરવાનો હુકમ જારી કર્યો. 

નતીજારૂપે બન્યું એવું કે નવા ઓરડા બાંધવા જતાં શાળાઓમાં રમતનાં મેદાનો સંકોચાઇ ગયાં અગર તો સાવ નાબૂદ થઇ ગયાં. રમતગમત પણ અભ્યાસનો એક મહત્ત્વનો ભાગ છે. બાળકોમાં તેને કારણે ‘ફાઇટિંગ સ્પિરિટ’ કેળવાય છે, જે વખત જતાં નાના-મોટા પડકારો સામે લડી લેવામાં મદદરૂપ બને છે. સ્પષ્ટ વાત છે. પરંતુ માર્કલક્ષી શિક્ષણપ્રણાલીમાં પુસ્તકિયા જ્ઞાન સિવાયના ઇતરજ્ઞાનને અવકાશ નથી.

પરિણામ નજર સામે છે. નવી પેઢીમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમની રુક્ષતાએ આપણે ત્યાં રિસર્ચ એન્ડ ડેવલપમેન્ટ/ R&Dનું ક્ષેત્ર સૂનું પાડી દીધું છે. ભારતમાં હાલ દર ૧૦,૦૦૦ વ્યક્તિએ ફક્ત ૪ જણા R&Dમાં રોકાયેલા છે. (અમેરિકાનો ફિગર ૭૯ છે; જાપાનનો ૪૭ છે). R&Dના ક્ષેત્રે નોંધપાત્ર કાર્ય જેમણે કર્યું છે તેવા ૫૦ દેશોના લિસ્ટમાં ભારતનું સ્થાન છેક ૩૮મું છે. અમેરિકા, જાપાન, ચીન અને દક્ષિણ કોરિયા તો ઠીક, ઇસ્તોનિયા, લક્ઝેમ્બર્ગ, માલ્ટા અને લિથુઆનિયા જેવા ચિલ્લર દેશો પણ ભારતથી આગળ નીકળી ગયા છે. જગતના પચાસ રચનાત્મક તથા પરિવર્તક અર્થતંત્રોમાં આપણે ૪૫મા ક્રમે ઊભા છીએ. આ હતાશાજનક ચિત્ર ભારતે બદલવું રહ્યું અને નવી પેઢીમાં વૈજ્ઞાનિક અભિગમ કેળવવા માટે તેમજ R&Dના ક્ષેત્રે ભારતીય સંશોધકોને છૂટો દોર આપવા માટે અમેરિકા, જાપાન, ચીન અને દક્ષિણ કોરિયા જેવા દેશોની માફક માફકસરનું બજેટ ફાળવવું રહ્યું. આપણા સંશોધકો સંખ્યાબંધ પેટન્ટ નોંધાવે અને તે પેટન્ટના આધારે આપણે ત્યાં અવનવી ચીજવસ્તુઓ બને ત્યારે Make in Indiaનું સૂત્ર ખરા અર્થમાં સાકાર થયું ગણાય.

Saturday, April 2, 2016

ભગત‌સ‌િંહનો જાન લેવાની બ્ર‌િટ‌િશ સાજ‌િશનું સસ્પેન્સ ૮પ વર્ષે ખૂલે છે

પાકિસ્તાનની લાહોર હાઇ કોર્ટમાં એક નાટકીય અદાલતી ખટલો કેટલાક મહિનાઓથી ચાલી રહ્યો છે. લાંબી મુદત બાદ હમણાં ફરી તેના પર કાર્યવાહી શરૂ થઇ છે. કેસ નાટકીય એટલા માટે છે કે જેની સામે મંડાયો છે તે આરોપીની અદાલતમાં ક્યારેય હાજરી હોતી નથી. (આરોપીનું નામ : બ્રિટિશહિંદ સરકાર). કેસ જેને માટે લડાઇ રહ્યો છે તે વ્યક્તિ પણ અદાલતમાં ઉપસ્થિત રહેતી નથી. (વ્યક્તિનું નામ : ભગતસિંહ). આમ છતાં ઇમ્તિઆઝ રશીદ કુરેશી નામના બુઝુર્ગ પાકિસ્તાની વકીલ લાહોર કોર્ટમાં ભગતસિંહ મેમોરિઅલ ફાઉન્ડેશન વતી કેસ લડી રહ્યા છે. આ ફાઉન્ડેશને (૧૯૨૯ના અરસાની) બ્રિટિશહિંદ સરકાર સામે આરોપ મૂક્યો છે કે ભગતસિંહ સામે કાનૂની કાર્યવાહી હાથ ધરવાના પૂરતા તેમજ નક્કર પુરાવા ન હોવા છતાં તત્કાલીન સરકારે એ ક્રાંતિકારીને ફાંસીની સજા ફરમાવી દીધી હતી. આ સરાસર ગેરકાનૂની પગલું હતું, જે ભરવા બદલ  બ્રિટિશહિંદ સરકાર વતી વર્તમાન રાણી એલિઝાબેથે પાકિસ્તાનના તેમજ ભારતના લોકોની માફી માગવી જોઇએ. ભારતમાં વસતા ભગતસિંહના પરિવારને વળતરરૂપે અમુક રકમ પણ આપવી જોઇએ.

માર્ચ ૨૩, ૧૯૩૧ના રોજ ભગતસિંહ, રાજગુરુ અને સુખદેવની ક્રાંતિકારી ત્રિપૂટીએ લાહોરની જેલમાં ફાંસીનો ગાળિયો પહેરીને શહાદત વહોરી લીધી એ બનાવને આજે ૮૫ વર્ષ થયાં. હવે આટલાં વર્ષે ભગતસિંહનો કેસ લાહોરની અદાલતમાં ખૂલે અને ભગતસિંહ મેમોરિઅલ ફાઉન્ડેશન બ્રિટનની રાણી પાસે ‘સોરી !’ કહેવડાવવાનો આગ્રહ રાખે એ જરા અજુગતું લાગે, પણ આવી ક્ષમાયાચના બહુ આમ વાત છે. કેટલાંક વર્ષ પહેલાં જર્મનીના ચાન્સેલર પડોશી દેશ પોલેન્ડની મુલાકાતે ગયા ત્યારે એ દેશ પર બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમ્યાન હિટલરે ગુજારેલા અત્યાચારો બદલ પોલેન્ડની પ્રજાની તેમણે જાહેરમાં માફી માગી હતી. આ બનાવના કેટલાક અરસા બાદ જાપાનના વડા પ્રધાને ચીનના પ્રવાસ દરમ્યાન પોતાના ભૂતકાલીન દુષ્કૃત્યો માટે ખેદ વ્યક્ત કર્યો હતો. (બીજા વિશ્વવિગ્રહ વખતે જાપાની લશ્કરે ચીનની પ્રજાનો સામૂહિક ખુરદો કાઢ્યો હતો અને તલવાર વડે અનેકનાં માથાં વાઢી નાખ્યાં હતાં. આ બનાવને દાયકાઓ વીતી ગયા, છતાં જાપાને પોતાની ભૂલ અંગે પસ્તાવો જાહેર ન કર્યો ત્યાં સુધી ચીને તેની સાથે રાજકીય સંબંધો સ્થાપ્યા નહિ). એ જ રીતે વીસમી સદીના આરંભે કોરિયા પર દમન કર્યા બદલ જાપાનના રાજકુમારે તેને કહેવું પડેલું કે ભૂતકાળમાં જે બન્યું તે બદલ અમે દિલગીર છીએ.


ઉપરોક્ત દાખલા જોતાં ભગતસિંહ મેમોરિઅલ ફાઉન્ડેશન બ્રિટિશ રાણી એલિઝાબેથ પાસે ‘સોરી!’ની અપેક્ષા રાખે તેમાં કંઇ ખોટું નથી. માગણી સકારણ છે--અને કારણ પાછું લોજિકલ છે. નવેમ્બર, ૨૦૧૫માં ભગતસિંહ મેમોરિયલ ફાઉન્ડેશને લાહોરના ઉચ્ચ ન્યાયાલયમાં ભગતસિંહની નિર્દોષતા અંગેનો કેસ દાખલ કર્યો ત્યાર પછીની કાનૂની જાંચપડતાલમાં લાહોર પુલીસને એ FIR/ First Information Report હાથ લાગી છે જેના આધારે બ્રિટિશહિંદની તત્કાલીન સરકારે ભગતસિંહને મોતની સજા ફરમાવી હતી. લાહોરના અનારકલી પુલીસ સ્ટેશનમાં દર્જ થયેલી અને ઊર્દૂમાં લખાયેલી FIR ની તારીખ ડિસેમ્બર ૧૭, ૧૯૨૯ની છે. સમય સાંજનો ૪:૩૦નો છે. FIR માં લખ્યા મુજબ ‘બે અજાણ્યા શખ્સોએ’ લાહોરના આસિસ્ટન્ટ પુલીસ સુપ્રિન્ટેન્ડન્ટ જે. પી. સાઉન્ડર્સ પર ગોળીબાર કર્યો હતો. ‘બે અજાણ્યા શખ્સ’ એટલે કોણ તેનો ફોડ તત્કાલીન લાહોર પુલીસે તેની FIR માં પાડ્યો નથી. ભગતસિંહ, રાજગુરુ અને સુખદેવનો તો નામોલ્લેખ સુદ્ધાં નથી. તો પછી એ ત્રિપૂટીની ધરપકડ બ્રિટિશહિંદની સરકારે શેના આધારે કરી ? કાનૂની કાર્યવાહી FIR માં લખેલી માહિતીના આધારે ચાલે, જ્યારે અહીં તો FIR માં કોઇ ઠોસ માહિતી જ નથી. તત્કાલીન ગોરી સરકારે છતાં પણ ત્રણેય ક્રાંતિવીરો સામે અદાલતી કેસ ચલાવી તેમને મૃત્યુદંડની સજા ફરમાવી દીધી. બસ, એ જ મુદ્દે લાહોર હાઇકોર્ટના વકીલ ઇમ્તિઆઝ રશીદ કુરેશી અને ભગતસિંહ મેમોરિઅલ ફાઉન્ડેશનના સંચાલકો બ્રિટિશ સરકારની સામે પડ્યા છે. હવે તેમની એ લડતમાં સુખદેવનાં, રાજગુરુનાં તેમજ ભગતસિંહનાં ભારતવાસી પરિવારજનો પણ જોડાયાં છે, માટે લડતમાં જરા ગરમી આવી છે. લડતનો સુખદ આડફાયદો એ કે લાહોર ખાતે ૮૫ વર્ષથી ગુપ્ત પડેલી ભગતસિંહ, રાજગુરુ, સુખદેવ કેસની ૧૬૪ સરકારી ફાઇલો પહેલી વાર દિવસનો પ્રકાશ જોવા પામી છે. પરિણામે હજી કેટલાંક સ્ફોટક સત્યો બહાર આવે તેમ છે.

દુનિયાના અનેક દેશોને વર્ષો સુધી ગુલામીના સકંજામાં જકડી રાખનાર બ્રિટને પોતાનાં દુષ્કૃત્યો બદલ એકેય દેશની આજ દિન સુધી માફી માગી નથી. હવે રહી રહીને તે વાલિયામાંથી વાલ્મિકી થાય એ આશા વધુ પડતી છે. આમ છતાં લાહોરના ન્યાયાલયમાં ઇમ્તિઆઝ રશીદ કુરેશીની લડત ચાલુ રહે એ સારું છે. ઇતિહાસનું તે બહાને ફેરમૂલ્યાંકન થઇ રહ્યું છે.

Monday, March 7, 2016

સ‌િઅાચેનનો લશ્કરી મોરચો : જાનના ભોગે પણ સાચવવો જરૂરી કેમ?

ફેબ્રુઆરી ૩ના રોજ સિઆચેન ખાતે હિમપ્રપાતમાં ભારતના દસ જવાનો શહીદ થયા ત્યારે સમાચાર માધ્યમોમાં કેટલાક રાજકીય પંડિતોએ પોતાનું મંતવ્ય આપતા જણાવ્યું કે સિઆચેનમાંથી ભારતે તેની લશ્કરી ટુકડીઓ હવે કાયમી ધોરણે ખસેડી લેવી જોઇએ. હિમપહાડોમાં કુદરતી આફતો વચ્ચે અત્યાર સુધીમાં ભારતના સેંકડો જવાનોનો ભોગ લેવાઇ ચૂક્યો છે. હજી આપણે બીજા કેટલા જવાનોની આહુતિ આપીશું ? વળી ૧૯૮૫થી સિઆચેનનું રખોપું કરવામાં ભારતીય લશ્કરે ઘણાં બલિદાનો આપ્યાં છતાં બદલામાં આપણે સિઆચેનમાં પાકિસ્તાન હસ્તકનો કેટલો પ્રદેશ મેળવી લેવામાં સફળ થયા ? એકાદ ઇંચ પણ નહિ ! તો પછી જ્યાં કદી કોઇ પણ પ્રકારનાં લશ્કરી છમકલાં અનુભવાતાં નથી તે સિઆચેનના પહાડોમાં આખરે આપણા જવાનોને જાનના જોખમ વચ્ચે તૈનાત શા માટે રાખવા જોઇએ ?

રાજકીય પંડિતોની દલીલો તર્કબદ્ધ છે. વિચાર માગી લે તેવી છે. આમ છતાં એક નક્કર વાસ્તવિકતાને તે બદલી શકે તેમ નથી--અને વાસ્તવિકતા એ કે સત્તાની જેમ શાંતિ પણ હંમેશાં બંદૂકની નાળમાંથી પ્રગટ થાય છે. વળી સિઆચેનને લાગેવળગે છે ત્યાં સુધી મહત્ત્વ એ વાતનું નથી કે ભારતે દુશ્મનનો કેટલો ભૌગોલિક પ્રદેશ મેળવ્યો, બલકે અગ્રિમ મુદ્દો એ છે કે ભારતે કેટલો પ્રદેશ દુશ્મનોના હાથમાં જતો બચાવી લીધો. પાક કબજાના કાશ્મીર અને અક્સાઇ ચીન વચ્ચે સિઆચેનનો પ્રદેશ બફર ઝોન છે. અગર તો એમ કહો કે રીતસરની ફાચર છે, જેણે પાક લશ્કરને લદ્દાખમાં પ્રવેશતું રોકી રાખ્યું છે. ફાચર રખે નીકળી જાય તો પાકિસ્તાન તેનું લશ્કર લદ્દાખની નુબ્રા ખીણમાં ઉતારીને ત્યાં જોતજોતામાં કબજો જમાવી લે. પાટનગર લેહનો વારો પણ વહેલોમોડો આવે. આમ, લગભગ ૮૬,૦૦૦ ચોરસ કિલોમીટરના લદ્દાખની સુરક્ષાનો બધો દારોમદાર સિઆચેનમાં તૈનાત આપણા જવાનોના શિરે છે. ‘સાવધાની હટી, તો દુર્ઘટના ઘટી’ એ જાણીતું વાક્ય સિઆચેનના કેસમાં ફિટ બેસે છે. આ વાક્યનો પ્રેક્ટિકલ પરચો વળી આપણે ૧૯૯૯માં મેળવી ચૂક્યા છીએ કે જ્યારે કારગિલ, દ્રાસ અને બટાલિકની ઉત્તુંગ ચોકીઓમાં તૈનાત ભારતીય જવાનો આકરા શિયાળાથી બચવા તેમની ચોકીઓ તજીને નીચે ઊતરી આવ્યા. ખાલી પડેલી ચોકીઓમાં ત્યારે પાક સૈનિકોએ કબજો જમાવી દીધો અને છેવટે ૭૨ દિવસ લાંબું યુદ્ધ ખેલીને (અને ૫૨૭ જવાનોને ગુમાવીને) ભારતે એ તમામ ચોકીઓ પાછી મેળવી.

સિઆચેન તેમજ તેની ઉત્તર-પૂર્વે કારાકોરમ ક્ષેત્રમાં આપણને પાકિસ્તાનનો જેટલો ખતરો છે એટલો ચીનનો પણ છે. એક હકીકત અહીં નોંધવી રહી કે ૧૯૫૦માં ચીને કારાકોરમ ક્ષેત્રમાં ભારતભૂમિ સોંસરવો ૧,૨૦૦ કિલોમીટર લાંબો માર્ગ બાંધ્યો હતો અને દિલ્લી સરકારને તે વાતની ગંધ સુધ્ધાં આવી નહોતી. ધોરીમાર્ગ વડે પાકિસ્તાનને (પાક હસ્તક કાશ્મીરને) ચીન સાથે જોડી દેવા માગતી બિજિંગ સરકારની ગહેરી ચાલ વિશે ભારતને જાણ થઇ ત્યાર પછી સિઆચેનના તેમજ કારાકોરમના મોરચે લશ્કરી નાકાબંદી રચી દેવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો. આ હકીકતને કેંદ્રમાં રાખીને હવે એ વિચારો કે છ દાયકા પહેલાં સામ્યવાદી ચીને જમ્મુ-કાશ્મીર રાજ્યની ઉત્તર-પૂર્વે નધણિયાતી ભારતભૂમિમાં રસ્તા બાંધ્યા, તો આજનું વિસ્તારવાદી ચીન ધારે તો ત્યાં શું ન કરી શકે ? ચીન પોતાના ભૌગોલિક સીમાડા બધી દિશામાં વધારી રહ્યું છે અને એમ કરવા જતાં ભારત સહિત બાવીસ દેશો સાથે સરહદી વિખવાદે પડ્યું છે. પરંતુ વિખવાદોની બિજિંગ સરકારને પડી નથી. દાદાગીરીના ધોરણે તે પોતાની વિસ્તારવાદી પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખે છે, જેનો એક તાજો દાખલો જુઓ ઃ દક્ષિણ ચીની સમુદ્રમાં ખનિજતેલથી સમૃદ્ધ વૂડી ટાપુ પર તાઇવાન અને વિએતનામ વર્ષો થયે પોતાની માલિકી જતાવી રહ્યા છે. બીજી તરફ ચીન વૂડી ટાપુને પોતાનો ભૌગોલિક પ્રદેશ ગણાવતું આવ્યું છે. ત્રણેય દેશો વચ્ચે વૂડી ટાપુને લઇ રાજકીય ખટરાગ ઘણાં વર્ષ ચાલ્યો. આખરે ફેબ્રુઆરી ૧૭, ૨૦૧૬ના રોજ બિજિંગ સરકારે એ ટાપુ પર વિમાનવિરોધી મિસાઇલોની જમાવટ કરીને ખટરાગનો કાયમી નિવેડો આણી દીધો. પત્યું! તાઇવાનની કે વિએતનામની હવે શી મજાલ કે વૂડી ટાપુના મુદ્દે ચીની ડ્રેગન સાથે તે બાથ ભીડે ?


છેલ્લે સિઆચેન-કારાકોરમ ક્ષેત્રને ફરી ચર્ચાના ફોકસમાં લાવીએ. અક્સાઇ ચીનને પાક હસ્તક કાશ્મીરના ગિલગિટ સાથે જોડતો ૧૦ મીટર પહોળો ધોરીમાર્ગ હાલ બિજિંગ સરકાર રૂા.૭૫૦ કરોડના ખર્ચે ૩૦ મીટરનો બનાવી રહી છે. ચીનની વિસ્તારવાદી નીતિ જોતાં સ્પષ્ટ વાત છે કે સિઆચેન-કારાકોરમ ક્ષેત્રમાં ચીન વહેલુંમોડું તેની લશ્કરી ગતિવિધિ વધારવાનું છે. આ તરફ પાકિસ્તાન (વાયા સિઆચેન) લદ્દાખમાં પેસારો કરવા તલપાપડ છે. આવા વખતે આપણા જવાનો લોખંડી દીવાલ બનીને સિઆચેનના મોરચે ઊભા હોય ત્યારે એ દીવાલ ખસેડી દેવાની તો વાત ભૂલી જાવ, તેમાં ફાંકું સુધ્ધાં  પડવું ન જોઇએ.

Wednesday, February 3, 2016

ઘરબેઠા વીજળી કાંતી દેતો ચરખો Free Electric : પીછેહઠ વડે પ્રગત‌િની અાગેકૂચ !

આજથી ચારેક લાખ વર્ષ પહેલાં ગુફાવાસી આદિમાનવે પાણા ઘસીને અગ્નિ પ્રગટાવ્યો ત્યારે માનવજાતના હસ્તે પહેલવહેલી ‘વૈજ્ઞાનિક’ શોધ થઇ હતી. અગ્નિનો આવિષ્કાર ઊર્જાનો પહેલો સ્રોત હતો, જેનું મહત્ત્વ અબુધ આદિમાનવને સમજાયું નહોતું. ચકમકનો તણખો મૂળ તો તેની જરૂરિયાતના તેમજ જિજ્ઞાસાના સમન્વયને લીધે ઝર્યો હતો. બાકી તો ઊર્જાના બહોળા વપરાશને આદિમાનવના સીધાસાદા ગુફાજીવનમાં સ્થાન ન હતું. લાખો વર્ષ સુધી તેણે પોતાની શારીરિક ઊર્જા વડે જે તે કાર્યો પાર પાડ્યાં. આખરે અઢારમી સદીમાં ઔદ્યોગિક યુગ ખીલ્યો ત્યારે વરાળની શક્તિ વડે માનવજાતે પહેલી જ વાર ઉદ્યોગોનાં ચક્રો ફરતાં કર્યાં અને ૧૫૦ વર્ષ સુધી તેમને ગતિમાન રાખ્યાં. વીજળીના અને પેટ્રોલિયમના આગમન સાથે વૈજ્ઞાનિક પ્રપ્રગતિના ભાગરૂપે માનવજાત મિકેનિકલ યુગને તજી ઇલેક્ટ્રોનિક્સના આધુનિક યુગમાં પ્રપ્રવેશી, જ્યાં તેણે અભૂતપૂર્વ હરણફાળ ભરી. ફાળ ભરવાનું હજી પણ ચાલુ છે, છતાં ઊર્જાની કટોકટી વચ્ચે ટેમ્પો તૂટી રહ્યો છે. આથી જગતના સૌ ઊર્જાનિષ્ણાતોના મનમાં આજકાલ એક સાહજિક પ્રપ્રશ્ન ઊઠે છે ઃ માનવજાતના કલ્યાણ માટે ઊર્જાના એકાદ નવા તેમજ વાતાવરણના પ્રપ્રદૂષણમાં નવો વધારો કરે નહિ તેવા પ્રપ્રવાહને સ્વિચ-ઓન શી રીતે કરવો ? સવાલ ભારે પડકારરૂપ છે. જવાબ માટે ઊર્જાનિષ્ણાતો મથી રહ્યા છે, પરંતુ સફળતા સામે નિષ્ફળતાનો સ્કોર ક્યાંય ઊંચો રહ્યો છે.

અલબત્ત, ગૂડ ન્યૂઝ ! સફળતાનું લેબલ જેને મારી શકાય તેવી એક ક્રાંતિકારી શોધ મનોજ ભાર્ગવ નામના અમેરિકન (મૂળ ભારતીય) લક્ષાધિપતિએ થોડા વખત પહેલાં કરી બતાવી છે. શોધ અતિ સામાન્ય લાગે, કેમ કે તે સાધારણ સાઇકલ છે. અલબત્ત, ‘Free Electric’ કહેવાતી એ સાઇકલનું કામ સાધારણ નથી. વીજળી કાંતી આપતો તે રીતસરનો અંબર ચરખો છે, જેના વડે ‘જાતે બનાવો’ના ધોરણે વીજઉત્પાદન કરી શકાય છે. આ સાઇકલની સીટ પર બેસીને તેનો સવાર પેડલિંગ કરે ત્યારે ધરી પર ઘૂમતું પૈડું ફ્લાયવ્હીલને ફેરવે છે. ફ્લાયવ્હીલ સાથે જોડાયેલું વિદ્યુત જનરેટર ઇન્ડક્શનના સિદ્ધાંત અનુસાર ગતિશક્તિનું વિદ્યુતશક્તિમાં રૂપાંતર કરે છે. માઇકલ ફેરાડેએ ૧૮૩૦ના અરસામાં શોધી કાઢ્યું તેમ સ્થાયી લોહચુંબક પાસે તાંબાની કોઇલને ફરતી રાખો ત્યારે કોઇલમાં વીજપ્રવાહ પેદા થાય છે. મિકેનિકલ એનર્જી ઇલેક્ટ્રિક એનર્જીમાં ફેરવાય છે. ‘Free Electric’ સાઇકલનું જનરેટર એ સિદ્ધાંત અનુસાર વીજળી પેદા કરે છે. આ વીજળી ત્યાર પછી સ્ટોરેજ બેટરીમાં સંગ્રહિત થાય છે. આમ મનોજ ભાર્ગવની ‘Free Electric’ સાઇકલ એક એવું મિનિ પાવર મથક છે કે જેમાં વીજળીનું ઉત્પાદન ઝીરો પોલ્યૂશને થાય છે !
મનોજ ભાર્ગવ અને તેમણે બનાવેલી ક્રાં‌તિકારી સાઇકલ ઃ Free Electric
વિના પ્રદૂષણે મળતો વીજપુરવઠો પાછો જેવો તેવો નથી. આ સાઇકલનો સવાર એકાદ કલાક સુધી પેડલિંગ કરીને બેટરી ચાર્જ કરી નાખે ત્યાર પછી એકસામટાં ૨૪ વિદ્યુત બલ્બને તેમજ ૧ પંખાને ઓન રાખી શકાય છે--પૂરા ૨૪ કલાક સુધી ! આની પ્રેક્ટિકલ સાબિતી નવેમ્બર ૨૧, ૨૦૧૫ના રોજ મનોજ ભાર્ગવે ‘Free electricity is coming’ એવા પ્રોગ્રામ હેઠળ દિલ્લી ખાતે આપી ત્યારે સૌને આશ્ચર્યનો સુખદ આંચકો મળ્યો. ઘણા ઊર્જાનિષ્ણાતોને તો ‘Free Electric’ સાઇકલના પગલે (કહો કે પેડલે) ક્રાંતિનો જોશીલો પવન ફૂંકાવા જઇ રહ્યાનું જણાય છે, જ્યારે ‘Free Electric’ના સર્જક મનોજ ભાર્ગવને તો વીજઉત્પાદનના ક્ષેત્રે ક્રાંતિનું રીતસર વાવાઝોડું આવતું દેખાય છે. કારણ સ્વાભાવિક છે. ભારતમાં આજે પણ ૭૦ કરોડ લોકોને વીજળીનો સપ્લાય દિવસમાં બે-ત્રણ કલાકથી વધુ મળતો નથી. આવા લોકોને મનોજ ભાર્ગવ ‘Free Electric’ સાઇકલ વડે વીજળી આપવા માગે છે. ઊર્જાઉત્પાદનને રીતસર ગૃહોદ્યોગનું સ્વરૂપ તેમને આપવું છે, જે માટે તેઓ આગામી માસથી ‘Free Electric’નું જથ્થાબંધ ઉત્પાદન હાથ ધરવાના છે.

સમયનું ચક્ર કેવું કટાક્ષમય રીતે ફરી રહ્યું છે તે જુઓ. ગુફાવાસી આદિમાનવને ઊર્જાનું મહત્ત્વ તેના અબુધપણાને લીધે સમજાયું નહોતું. આજે સુધરેલા માનવને ઊર્જાનું મહત્ત્વ પોતાના ગાફેલપણાને લીધે સમજાતું નથી. આદિમાનવના હાથે ઊર્જાનો આવિષ્કાર જિજ્ઞાસાને આભારી  હતો. આજે નવા ઊર્જાસ્રોતોના આવિષ્કાર બળતણની કટોકટીએ સર્જેલી મજબૂરીને આભારી છે. આદિમાનવ શારીરિક ઊર્જા વડે કાર્યો પાર પાડતો. આજે સુધરેલો માનવ ‘Free Electric’માં પોતાની શારીરિક ઊર્જાને કામે લગાડવા જઇ રહ્યો છે. વૈજ્ઞાનિક પ્રપ્રગતિના ભાગરૂપે માનવજાત મિકેનિકલ યુગને તજી ઇલેક્ટ્રોનિક્સના આધુનિક યુગમાં પ્રપ્રવેશી અને હવે આટલાં વર્ષે ફરી પાછા મિકેનિકલ યુગ તરફ આગેકૂચ ! સાચે જ History repeats itself !

Visit www.billionsinchange.com/solutions/free-electric

Monday, January 4, 2016

ગ્લોબલ વો‌ર્મ‌િંગમાં અાપણો ફાળો કેટલો ? અા રહ્યો (અનેક પૈકી અેક) હ‌િસાબ--

ક્લાઇમેટ ચેન્જ કોન્ફરન્સના બેનર હેઠળ જગતનાં ૧૯૬ દેશો હમણાં પેરિસમાં ભેગાં મળ્યાં. ગ્લોબલ વોર્મિંગના મુદ્દે તેમની વચ્ચે વૈચારિક આદાનપ્રદાનો ઘણાં થયાં, પરંતુ અંતે તો દરેકનો સાર રેતી પીલીને તેલ કાઢ્યા જેવો હતો. ક્લાઇમેટ ચેન્જને લગતી તમામ કોન્ફરન્સમાં આમ જ ‘ખાધું-પીધું ને રાજ કીધું’ જેવું બનતું હોય છે. એક નક્કર વાસ્તવિકતા તેમાં કદી ચર્ચાતી નથીઃ જગતનું પર્યાવરણ બચાવવામાં હવે આપણે મોડા પડી ચૂક્યા છીએ. વળી ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યા પ્રતિદિન વકરતી જાય છે. આમાં બહુ મોટો નકારાત્મક ફાળો આપણી આધુનિક જીવનશૈલીનો છે. ઉદાહરણો ઘણાં છે, પણ બધાંનો સાર જેમાં આવી જાય તેવું એક ઉદાહરણ બટાટાની વેફરના રૂા.૫ વાળા પેકેટનું લઇએ. આ પેકેટમાં માંડ એક બટાટાની કાતરી હોય છે, પણ તે પેકેટ બનાવવાની પ્રોસેસ લાંબી છે અને દરેક સ્ટેજે તેમાં પુષ્કળ energy/ ઊર્જા વપરાય છે. જેમ કે--

આનું વેચાણમૂલ્ય જે હોય તે ખરું, પરંતુ પર્યાવરણની દ્રષ્‍ટ‌િઅે પડતરમૂલ્ય કેટલું ?
(1)            પેકેટ લેમિનેટેડ એલ્યુમિનિયમનું બનેલું હોય છે. એલ્યુમિનિયમ મેળવવા માટે ડીઝલ બાળતા યાંત્રિક સાધનો વડે ખાણકામ કરવું પડે છે. પથરા અને માટી સહિતનો ટનબંધ ore/ અયસ્ક (કાચી ધાતુ) કાઢવો પડે છે.
(2)              આ જથ્થો ડીઝલ બાળીને પ્રદૂષણ ફેલાવતા ખટારા મારફત ઘણા કિલોમીટર છેટે ફેક્ટરીઓમાં smelting/ ધાતુગાળણ માટે મોકલાય છે.
(3)        કુદરતમાં એલ્યુમિનિયમ મુક્ત સ્વરૂપે હોતું નથી. બોક્સાઇટ તેમાં ભળેલું હોય છે. રિફાઇનિંગ ફેક્ટરી પુષ્કળ વિદ્યુતઊર્જા વાપરીને અયસ્કનું પ્રોસેસિંગ કરે ત્યારે ૪ થી ૬ મેટ્રિક ટને માંડ ૧ મેટ્રિક ટન એલ્યુમિનિયમ પ્રાપ્ત થાય છે. ધાતુગાળણની પ્રોસેસમાં બાયપ્રોડક્ટ તરીકે ફ્લુરોકાર્બન અને હાઇડ્રોજન ફ્લુરાઇડ જેવા ગ્રીનહાઉસ ગેસ ઉદ્ભવે, જે ગ્લોબલ વોર્મિંગની સમસ્યામાં વધારો કરનારા છે.
(4)         તૈયાર એલ્યુમિનિયમને વળી ડીઝલ બાળતા ખટારા મારફત એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ બનાવતા ઔદ્યોગિક એકમે લઇ જવાય છે. અહીં વિદ્યુતઊર્જા વડે મશીનો ફોઇલ બનાવે છે.
(5)         ફોઇલના ફ્લેક્સ પ્રિન્ટિંગ માટે જે પેઇન્ટ વપરાય તે પેટ્રોલિયમ વડે બનતો હોય છે. આ એ જ પેટ્રોલિયમ કે જે રોજના ૨૫,૦૦૦ ડોલરથી ૨૮,૦૦૦ ડોલરના ભાડે રોકેલા તેલવાહક જહાજ મારફત અખાતી દેશથી ભારતના (કંડલા જેવા) એકાદ બંદરે આવ્યું હોય. FYI : ભારતનું વાર્ષિક પેટ્રોલિયમ આયાતબિલ ૩૮ અબજ ડોલર છે.
(6)           સલ્ફર ધરાવતા ખનિજ તેલનું જામનગરની (કે બીજી કોઇ) રિફાઇનરીમાં વિભાગીય નિસ્યંદન/ fractional distillation કરી તેનાં ડિઝલ, નેપ્થા, કેરોસિન, પેટ્રોલ, ડામર વગેરે ઘટકો છૂટાં પડાય છે. આ કાર્યમાં પાછી થોકબંધ ઊર્જા વપરાય છે. નિસ્યંદન થકી પ્રાપ્ત થતું ઓઇલ ફ્લેક્સ પ્રિન્ટિંગના પેઇન્ટ માટે વપરાય છે.
(7)              પેઇન્ટમાં લીલા, કેસરી, ભૂરા, લાલ વગેરે જાતનાં રંગદ્રવ્યો હોય, જેમનુંય પ્રોડક્શન બીજા કો’ક ઔદ્યોગિક એકમમાં વિદ્યુતઊર્જાના તેમજ રાસાયણિક પ્રદૂષણના ભોગે થયું હોય છે. આ રંગદ્રવ્યો + ઓઇલ વડે પેઇન્ટ બનાવતી ફેક્ટરીએ પણ ખાસ્સી વીજળી વાપરી હોય--અને તે ઘણું કરીને કોલસો બાળતા થર્મલ પાવર સ્ટેશનમાંથી આવી હોય છે. કોલસો પાછો બિહાર યા ઝારખંડ જેવા પૂર્વ ભારતના રાજ્યોની ખાણમાંથી (ડીઝલ બાળતા એન્જિનવાળી) ગૂડ્ઝ ટ્રેન દ્વારા થર્મલ પાવરમથકે પહોંચાડાયો હોય છે.
(8)              એલ્યુમિનિયમ ફોઇલ પર ફ્લેક્સ પ્રિન્ટિંગ માટે પાછી વિદ્યુતઊર્જા વપરાય અને પછી પ્રિન્ટેડ ફોઇલને નાના પેકેટનું સ્વરૂપ આપવા હજી વધારે ઊર્જાનો ભોગ લેવાય.
(9)        નમકીન બનાવતી ફેક્ટરી બટાટાના પતીકા પાડી વેફર તૈયાર કરી તેમને એલ્યુમિનિયમ ફોઇલના પેકેટમાં ભરે છે. વેફર બગડ્યા વિના લાંબો સમય જળવાય એ માટે તેમાં નાઇટ્રોજન વાયુ ભરવામાં આવે છે. આ વાયુનાં ટેન્કર અને કોઠીઓ તૈયાર કરતું યુનિટ પાછું ક્યાંક બીજે હોય છે. ટ્રાન્સપોર્ટ દ્વારા તે વાયુને નમકીન ફેક્ટરી સુધી પહોંચાડવામાં વપરાતા ડીઝલનો હિસાબ જુદો !
(10)       પોટેટો વેફરનાં તૈયાર પેકેટ ડીઝલ બાળતી સેંકડો ટ્રકો દ્વારા ગામેગામ મોકલાય છે, જ્યાંથી હોલસેલરનાં ટેમ્પો જેવાં વાહનો (વળી પાછું ડીઝલ બાળીને) તે માલ દુકાનદારોને પહોંચતો કરે છે.
 આ લાંબો હિસાબ જેના ખાતે લખ્યો એ બટાટાની વેફરના રૂા.૫ વાળા પેકેટમાં માંડ ૧ બટાટા જેટલી (૧૦ થી ૧૨) કાતરીઓ હોય છે. આ નમકીન ખાનારાને તેમાંથી કેલરી આખરે કેટલી મળે ? જવાબ : ૫,૪૦,૦૦૦ કેલરી. બીજી તરફ ૧ લીટર ડીઝલમાં કેટલી ? જવાબ : લગભગ ૯૨,૫૦,૦૦૦ કેલરી. દસથી બાર કાતરીનું ‘મન્ચિંગ’ કરવામાં આપણે વાસ્તવમાં કેટલી કેલરી ઊર્જાનો (ડીઝલનો) અજાણતાં બગાડ કરવામાં નિમિત્ત બનીએ છીએ ! વિચારવા જેવી વાત છે. આધુનિક જીવનશૈલીનો ભાગરૂપ બની ગયેલી આવી તો કેટલીયે ચીજો ગ્લોબલ વોર્મિંગ માટે કારણભૂત બની રહી છે. માનવજાત આવી ચીજોના વપરાશનો મોહ તજવા તૈયાર ન હોય તો પછી નવી પેઢી માટે ભવિષ્ય ભારે ચિંતાજનક છે.

Wednesday, December 2, 2015

સ‌િઅાચેન હ‌િમપહાડોના પ્રહરીઅોની મુલાકાતે 'સફારી'

નોંધ : નવેમ્બર ૧૧, ૨૦૧૫, દિવાળીના દિવસે ‘સફારી’ની પ્રવાસી ટીમે લદ્દાખના સિઆચેન ક્ષેત્રની મુલાકાત લીધી. અા સ્ટડી-ટુરનું વિસ્તૃત વર્ણન ‘સફારી’ના ‌ડિસેમ્બર, ૨૦૧પના અંકમાં 'પરિવારથી દૂર બર્ફીલા પર્વતોમાં કેવી વીતી સિઆચેનના જવાનોની દીવા વગરની દીવાળી ?' શીર્ષક હેઠળ રજૂ કર્યું છે. અહીં ‌તે લેખની પૂર્વભૂ‌મ‌િકારૂપે ‌સ‌િઅાચેન ક્ષ્‍ાેત્રનો ટૂંકપર‌િચય અાપ્યો છે.

૧૯૪૭-૪૮માં પાકિસ્તાને આપણા કાશ્મીર પર ઓચિંતો હુમલો કરીને આશરે ૭૮,૧૧૪ ચોરસ કિલોમીટર પ્રદેશ પોતાની છાબડીમાં ખેરવી લીધો હતો. પાકિસ્તાનની મુરાદ તો આખું કાશ્મીર હડપ કરી લેવાની હતી, પરંતુ આપણા જવાનોએ જોરદાર લડત આપી હુમલાને આગળ વધતો રોકી પાડ્યો. પાકિસ્તાન આખું કાશ્મીર તો જીતી શક્યું નહિ, છતાં કાશ્મીરનો ૭૮,૧૧૪ ચોરસ કિલોમીટર પ્રદેશ તેના કબજામાં જ રહ્યો. દુશ્મનના હાથમાં આવડો મોટો ભૌગોલિક પ્રદેશ જતો રહે તે નુકસાન જેવું તેવું ન ગણાય. કોઇ પણ ભોગે તેને પાછો મેળવી લેવો જોઇએ. ભારતની તત્કાલીન સરકારે એમ ન કર્યું. ઊલટું, શાંતિનો સફેદ વાવટો ફરકાવ્યો અને લોહી રેડાતું બંધ થાય એટલા ખાતર જાન્યુઆરી ૧, ૧૯૪૯ના રોજ યુદ્ધવિરામ સ્વીકારી લીધો. દુશ્મનના કબજા હેઠળનો કાશ્મીર પ્રદેશ પાછો મળવાનો એ પછી સવાલ ન રહ્યો. આ ભયંકર ભૂલ આચર્યા પછી વધુ એક અક્ષમ્ય ભૂલ તત્કાલીન સરકારે કરી નાખી : યુદ્ધવિરામની કાયમી રેખા આંકવા માટે તેણે પોતાના લશ્કરી અમલદારોને પાકિસ્તાન મોકલ્યા. નકશા પર નવું સીમાંકન કરવાનો સ્પષ્ટ મતલબ એ નીકળે કે ભારતના કે પાકિસ્તાનના લશ્કરે તે સીમા પાર કરવાની નહિ. ભવિષ્યમાં ત્યાં યુદ્ધ ખેલવાનું નહિ--અને માટે ભારતે કાશ્મીરનો (૭૮,૧૧૪ ચોરસ કિલોમીટરનો) જે પ્રદેશ ગુમાવ્યો એ પણ હંમેશ માટે તેણે ભૂલી જવાનો. કેટલી હદની મૂર્ખામી !
શિખરો ઊંચા ને માર્ગ આકરા: 
સિઆચેનના ચોકિયાત જવાનો માટે વધુ એક અડચણ વિષમ હવામાનની પણ ખરી !
ભારત અને પાકિસ્તાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામ રેખા આંકવાના અત્યંત કુથ્થા કાર્યમાં ઘણો સમય નીકળી ગયો. બેઉ દેશો વતી નિમવામાં આવેલા લશ્કરી અમલદારો દર થોડા અંતરે સીમાચિહ્ન તરીકે પિરામિડ આકારના પથ્થરો મૂકતા ગયા અને તેમને ક્રમવાર નંબરો પણ આપતા ગયા. જમ્મુની પશ્ચિમે નીકળતી એ રેખા ઉત્તર-પૂર્વમાં ૭૯૦ કિલોમીટર સુધી કાશ્મીરના નકશા પર દોરાયા બાદ NJ9842 નંબરના ત્રિકોણિયા સીમાચિહ્ન પાસે કામ અટકી ગયું. અહીંથી આગળ વધવાના ભૌગોલિક સંજોગો ન હતા, કેમ કે ઉત્તર તરફ સાલ્ટોરો રેન્જ કહેવાતી ગગનચુંબી પર્વતમાળાનો આરંભ થતો હતો. આ પ્રદેશનું કોલ્ડ સ્ટોરેજ જેવું વાતાવરણ એટલું વિષમ હતું કે માણસનો વસવાટ ત્યાં કદાપી શક્ય ન બને. સાલ્ટોરોની પૂર્વે આવેલી સિઆચેન હિમનદી પણ હંમેશાં ભેંકાર રહેતી હતી. (લદ્દાખના ઉત્તરી પ્રદેશોમાં બોલાતી બાલ્ટિ ભાષા મુજબ સિઆ = ગુલાબ અને ચેન = સ્થળ. આમ, ગુલાબથી આચ્છાદિત પ્રદેશ એટલે સિઆચેન.) લંબાઇમાં સિઆચેન હિમનદી ૭૬.૪ કિલોમીટરની અને પહોળાઇ મહત્તમ ૧૦ કિલોમીટર, એટલે બન્ને ધ્રુવપ્રદેશો સિવાયના જગતમાં સૌથી મોટો હિમપ્રદેશ કશે હોય તો તે સિઆચેનનો. સાલ્ટોરો પર્વતમાળા તેમજ સિઆચેન હિમનદીના દુર્ગમ પ્રદેશમાં યુદ્ધવિરામ રેખા આંકવાનું ભારતે અને પાકિસ્તાને માંડી વાળ્યું. બેય દેશો વચ્ચેની આપસી સમજૂતીના દસ્તાવેજ પર માત્ર એટલું લખ્યું કે NJ9842 સુધીનું માર્કિંગ થયા પછી બાકીની રેખા ઉત્તરે સિઆચેન હિમનદી તરફ આગળ જાય છે એવું સમજી લેવામાં આવે છેે.
સિઅાચેન બેઝ કેમ્પના જવાનો સાથે અા લખનાર (છેક જમણે)
આ સમજૂતીનું અર્થઘટન વર્ષો પછી પાકિસ્તાને પોતાની મુનસફી મુજબ કર્યું અને ૧૯૮૦ના દાયકામાં સિઆચેનના આખા પ્રદેશ પર માલિકી જતાવવાનું શરૂ કરી દીધું. ૧૯૮૩માં તેણે કેટલાક તાલીમબદ્ધ સૈનિકોને મોકલી સાલ્ટોરોના ત્રણ મુખ્ય ઘાટ જીતી લેવાનો સિક્રેટ પ્લાન ઘડ્યો. અલબત્ત, તેનો એ પ્લાન ફળીભૂત થાય એ પહેલાં જ એપ્રિલ ૧૪, ૧૯૮૪ના રોજ ભારતીય ખુશ્કીદળે તેના ખડતલ જવાનોને હેલિકોપ્ટરો વડે સાલ્ટોરો પર્વતમાળામાં ઉતાર્યા અને ત્યાંના મહત્ત્વના પહાડી ઘાટ કબજે લીધા. ૧૯૮૪થી આજ દિન પર્યંત ભારતે એ તમામ ઘાટનો કબજો પોતાને હસ્તક રાખ્યો છે. અને એમ કરવા જતાં યુદ્ધકાળમાં તોપગોળા અને રાઇફલની ગોળીઓને કારણે તેમજ શાંતિકાળમાં વિષમ હવામાનને કારણે સિઆચેનના મોરચે આજ દિન સુધી ૮૭૯ જવાનો ગુમાવ્યા છે. ૧૯૮૪થી ૨૦૦૭ સુધીમાં બધું મળી ૮,૦૦૦ કરોડનો ખર્ચ ભારતીય લશ્કરે વેઠ્યો છે. રોજના રૂા.૧ કરોડ લેખે ખર્ચનું મીટર હજી પણ ફરે છે. સૈનિકોની ખુવારી હજી પણ ચાલુ છે--અને છતાં સિઆચેનનું રખોપું કરવામાં ભારતીય લશ્કરના જવાનો દિનરાત જુટેલા છે. ભારતના તેઓ અસલ હિરો છે. પરિવારથી દૂર સાવ અટૂલા તેઓ માનસિક તથા શારીરિક રીતે કેવું ત્રાસદાયક જીવન વીતાવે છે તેની આપણે અહીં બેઠા કલ્પના સુધ્ધાં કરી ન શકીએ. પરિણામે દિવાળીમાં ‘સફારી’ની પ્રવાસી ટીમે સિઆચેનના જવાનોની રૂબરૂ મુલાકાત લીધી. આ મુલાકાતનું (‘સફારી’ના પ્રસ્તુત અંકમાં પાના નં. ૮ થી શરૂ થતું) વિવરણ સામાન્ય પ્રવાસવર્ણન નથી, સિઆચેનના જવાનોની વીતકકથા છે. આ નરબંકાઓને ‘સફારી’ની તે શાબ્દિક અંજલિ પણ છે.

Wednesday, November 4, 2015

પાક અણુમથકના સેબોટાજનો ભારતીય પ્લાન, જે પોતે સેબોટાજ થયો

આ વખતે બાવીસ પાનામાં લંબાતી ‘એક વખત એવું બન્યું...’ વિભાગની સત્યકથામાં એ ચોંકાવનારી ઘટનાનું વર્ણન છે કે જેની આપણે ત્યાં મીડિઆ દ્વારા લગભગ કશી જ નોંધ લેવામાં આવી નથી. સ્વાભાવિક છે. ઘટના દેશના સંરક્ષણને લગતી છે. ફિલ્મસ્ટારોને, ક્રિકેટરોને, ગુનાખોરી કે લવારાબાજ પોલિટિશિઅનોને લગતી નહિ. પાકિસ્તાન સામે ભારતે ૮,૦૦,૦૦૦ જવાનોની તાદાદનું અને ‘પૃથ્વી’ મિસાઇલ્સ સહિતનાં લાખો શસ્ત્રોનું ‘ઓપરેશન પરાક્રમ’ કેમ હાથ ધરવું પડ્યું અને બેય દેશો કેમ અણુયુદ્ધ ખેલવાના આરે આવી ગયા તેના ખુલાસા માટે જો કે રાજકર્તાઓને ચિત્રમાં લાવવા પડે તેમ છે.

ચિત્રમાં પણ નહિ, આરોપીના પાંજરામાં લાવીને ખડા કરવા પડે તેમ છે. ડિફેન્સની બાબતોનો કક્કો સુદ્ધાં ન જાણતા એ શાસકોએ ભારતની સુરક્ષા કિલ્લેબંધીને કોનિ્ક્રટને બદલે કાર્ડબોર્ડની બનાવી દીધી છે. ડિસેમ્બર ૧૩, ૨૦૦૧ના રોજ વડા પ્રધાન વાજપેયીએ જંગી પાયાનું ‘ઓપરેશન પરાક્રમ’ નછૂટકે હાથ ધરવું પડ્યું અને તેમાં સખત મુશ્કેલીઓ વેઠવી પડી એ તેમના પુરોગામી શાસકોની સંરક્ષણ વિશેની નિરક્ષરતાનું અને નાસમજીનું સીધું પરિણામ હતું.

એક વાર ફીલ્ડ-માર્શલ સામ માણેકશાએ કહેલું કે, ‘આપણા રાજકારણીઓ ગન અને હોવિટ્ઝર વચ્ચે કે ગેરિલા અને ગોરિલા વચ્ચે શો તફાવત છે એ પણ જાણતા નથી, જો કે તેઓ પોતે ગોરિલા જેવા હોય છે ખરા.’ માણેકશાએ કરેલી ટકોર સો ટચની હોવાનું સાબિત કરતો દાખલો હોય તો એ જૂન ૧, ૧૯૯૬થી માર્ચ ૧૯, ૧૯૯૮ સુધી ભારતના સંરક્ષણમંત્રીનો હોદ્દો ભોગવનાર મુલાયમસિંહ યાદવ નામના મહાનુભાવનો, જેમને ડિફેન્સની અંગ્રેજી પરિભાષામાં ગતાગમ પડે નહિ. આથી તેઓ સૂચના આપે કે અંગ્રેજીનું હિંદી કરી દો. આપણા જેવાનેય પ્રશ્ન થાય કે ડિફેન્સ ટેક્નોલોજિના IMINT/ Image Intelligence, SAR/ Synthetic Aperture Radar, DTT/ Digital Troposcatter Terminal, HUD/ Head-Up Display, PAR/ Phased Array Radar વગેરે શબ્દો માટે કયા હિંદી પર્યાયો વાપરી શકીએ ? પર્યાયો છે જ ક્યાં ?

‘એક વખત એવું બન્યું...’માં વાત છે ભારત-પાક અણુયુદ્ધ ફાટી નીકળવાના કાઉન્ટડાઉનની, જે નોબતને ટાળવાની ભારત માટે ભૂતકાળમાં ઘણી તકો હતી. માર્ચ, ૧૯૭૭માં મોરારજી દેસાઇની જનતા સરકાર રચાયા બાદ ઇઝરાયેલ પાકિસ્તાનમાં બંધાતા કાહુટા અણુમથક પર હવાઇ હુમલો કરી તેના ફૂરચા કાઢી નાખવા માગતું હતું. આના માટે ઇઝરાયેલી F-16 વિમાનો માટે ભારતનું એરબેઝ વાપરવું પડે તેમ હતું. પારકા દેશમાં માથું ન મારવાના સિદ્ધાંતવાળા મોરારજીભાઇએ ના પાડી દીધી. આ સિદ્ધાંત તેમનો ‘પર્સનલ અજેન્ડા’ હતો. આખા દેશ પર તેમણે એ શા માટે ઠોકી બેસાડ્યો ? મોરારજીભાઇ ઘણી વખત એમ કહેતા કે પોતે ‘ભગવદ્ગગીતા’ના ચીંધ્યા માર્ગે ચાલવા પ્રયત્નશીલ રહે છે. આજે તેઓ આપણી વચ્ચે નથી, નહિતર તેમને પૂછી શકાય કે ‘ગીતા’માં શત્રુનાશના ઉપદેશને તેમણે કેમ નજરઅંદાજ કર્યો ? એક જાણીતા ફિલ્મી ગીત મુજબ ‘ગીતા’નો સંદેશ એકંદરે તો એ જ છે કે, ‘ડંકે પે ચોટ પડી હૈ, સામને ફૌજ ખડી હૈ, કિશનને કહા અર્જુન સે, ન પ્યાર જતા દુશ્મન સે.’ આમ ‘ગીતા’ મુજબ અધર્મી (પાપી) શત્રુનો નાશ એ હિંસા નથી, વધ છે. ભારતના સર્વપ્રથમ પરમવીર ચક્ર વડે સન્માનિત થયેલા (કે પછી પરમવીર ચક્ર જેમના વડે સન્માનિત થયો) એ મેજર સોમનાથ શર્માને અને બીજા પરમવીરોને આપણે વળી ક્યારે શૂરવીરોને કે શહીદોને બદલે હિંસાખોરો કહ્યા ?
પાકિસ્તાનના શસ્ત્રાગારમાં આજે સેંકડો અણુશસ્ત્રો છે--અને તે એટલા 
માટે કે તેમને બનતા રોકવાના એક પછી એક અવસરો ભારત ચૂક્યું

ભારતે જેગ્યુઆર પ્લેન વસાવ્યાં પછી આપણી વાયુસેનાએ જૂન, ૧૯૮૧માં (હજી બાંધકામ હેઠળના) કાહુટા પર ભીષણ બોમ્બમારો કરવાનો પ્લાન રચ્યો અને તે માટે રિહર્સલ પણ કર્યું. ઇન્દિરા ગાંધીએ પ્લાનને મંજૂરી ન આપી. એક વાત ખાસ જાણી લો કે ૧૯૭૮ના અરસામાં મોરારજીભાઇના શાસન દરમ્યાન ઇઝરાયેલે કાહુટા અણુમથક પરના હુમલા માટે આપણું જામનગર એરબેઝ વાપરવાની માગણી કરી ત્યારે એ જાતનું મિશન હાથ ધરી શકે તેવાં વિમાનો આપણી પાસે ન હતા. ભારતીય વાયુસેનાએ બીજે જ વર્ષે જેગ્યુઆર પ્લેન વસાવ્યાં, જેઓ Deep Penetration Strike Aircraft તરીકે ઓળખાતા વર્ગનાં હતાં. રેડારની નજર ચૂકાવવા ખૂબ નીચા લેવલે ઊડીને દુશ્મનના પ્રદેશમાં ઊંડે સુધી પેસારો કરવા સર્જાયાં હતાં એટલું જ નહિ, પણ તેમની પ્રહારશક્તિ ગજબ હતી. પાકિસ્તાનના કાહુટા અણુમથકમાં યુરેનિયમ-235 વડે ચેઇન રિએક્શન શરૂ ન થાય (ટેક્નિકલ ભાષામાં ઃ અણુમથક critical ન થાય) ત્યાં સુધી તેના પરના વિમાની હુમલા કરવાનો વાંધો નહિ, કેમ કે કિરણોત્સર્ગી વિનાશ ફેલાવાનો સવાલ ન રહે. ટૂંકમાં, હવાઇ હુમલો કરવા માટે મોકો હતો, પણ તેની સમયમર્યાદા હતી. ભારતીય વાયુસેનાએ જૂન, ૧૯૮૧માં એર-અટેકનું જે રિહર્સલ યોજ્યું તેમાં જેગ્યુઆર પ્લેન જ વપરાયાં હતાં. મિશનને પરવાનગી ન આપનાર તત્કાલીન વડા પ્રધાન ખરેખર સોનેરી મોકો ચૂકી રહ્યાં હતાં.

પાકિસ્તાન વખત જતાં અણુસત્તા બને એ વાત ભારતના લશ્કરી અફસરોને બેચેન કરી રહી હતી. થોડા વખત પહેલાં એડ્રિઆન લેવી તથા કેથેરિન સ્કોટ-ક્લાર્ક નામના બે અમેરિકન ડિફેન્સ નિષ્ણાતોએ પુસ્તક પ્રગટ કર્યું. પુસ્તકમાં તેમણે સાવ અજાણી રહેલી વાત એ નોંધી કે ફેબ્રુઆરી, ૧૯૮૩માં ભારતીય લશ્કરના અમુક વિશેષજ્ઞો ઇઝરાયેલની ‘સિક્રેટ’ મુલાકાતે ગયા હતા. પાકિસ્તાને કાહુટાના અણુમથક ફરતે જે એર-ડિફેન્સ વ્યવસ્થા ગોઠવેલી તેને ઇલેક્ટ્રોનિક વોરફેર થકી ‘મૂંગી, બહેરી તથા આંધળી’ બનાવી દેવાનાં ઇઝરાયેલી વીજાણુ સાધનો ભારતીય વાયુસેના માટે ખરીદવાની ગણતરી હતી. અમુક કારણોસર (બેશક સરકારી વિટોના કારણસર) ખરીદીનો પ્લાન અંતે પ્લાન જ રહ્યો.

આજથી લગભગ ત્રણ દસકા પહેલાં આપણા પ્રતિષ્ઠિત ડિફેન્સનિષ્ણાત ભરત કર્નાડે મુંબઇના અંગ્રેજી દૈનિકમાં આખું પાનું રોકતો અને મોટો ધડાકો કરતો લેખ વિસ્તૃત છણાવટ સાથે લખ્યો. વિગતવારની રજૂઆતમાં ભરત કર્નાડે જણાવ્યું કે ૧૯૮૩માં ઇન્દિરા ગાંધીએ ઇન્ડિયન એરફોર્સને કાહુટા પર વિમાની હુમલાની યોજના ઘડવાનો હુકમ આપ્યો હતો. આ વખતે તેઓ આક્રમક મૂડમાં હતાં. ભારતીય વાયુસેનાએ યોજના ઘડી, પરંતુ એ પણ અહલ્યા જ રહી જવા પામી. નાતના જમણવાર માટે લીટરબંધ દૂધપાક તૈયાર હોય અને પંગત બેસી ચૂકી હોય એ વખતે છેલ્લી ઘડીએ ગામનું રખડું-ખસિયું કૂતરું દૂધપાકના જમ્બો તપેલામાં મોં નાખી જાય એવું બન્યું. ભારતના અણુશક્તિ પંચના અધ્યક્ષ નીમાયેલા રાજા રામન્ના ઓસ્ટ્રિયાના પાટનગર વિયેના ગયા હતા. વિયેનામાં અણુશક્તિ વિશેનું આંતરરાષ્ટ્રીય સંમેલન યોજાયું હતું. પાકિસ્તાનનો અણુવિજ્ઞાની મુનિર અહમદ ખાન પણ તેમાં હાજર રહ્યો હતો. રાજા રામન્ના સાથે ભેટો થયો ત્યારે તેણે ચીમકી આપી કે ભારતને જો કાહુટા પર અટેક કરે તો પાકિસ્તાન મુંબઇના ટ્રોમ્બે ખાતેના BARC/ ભાભા એટમિક રિસર્ચ સેન્ટરને ફૂંકી દેવાનું હતું.

રાજા રામન્નાએ સ્વદેશ પાછા આવ્યા બાદ વડા પ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીને મુનિર ખાનની ચીમકી વિશે માહિતગાર કર્યા. નતીજારૂપે કાહુટા પરના અટેકનો પ્લાન ઊગ્યો તેવો આથમ્યો. કોઇએ એ વાત કેમ ધ્યાન પર ન લીધી કે કાહુટા હજી સક્રિય અણુમથક નહોતું બન્યું અને ભારતનું BARC સાંગોપાંગ અણુમથક હતું, જેના પર અમેરિકા, બ્રિટન, ફ્રાન્સ, રશિયા જેવા સત્તાવાહી દેશો પાકિસ્તાનને હુમલો કરવા જ ન દે. સપ્ટેમ્બર-ઓક્ટોબર, ૧૯૮૪માં કાહુટાને ધમરોળી નાખવાનો ભારત સરકારને વળી ઉધામો ચડ્યો, જે થોડા જ દિવસોમાં અભેરાઇ પર ચડ્યો. પાકિસ્તાને ત્યાર પછી તો કાહુટાના અણુમથક ફરતે અમેરિકી બનાવટનાં Hawk એન્ટિ-એરક્રાફ્ટ મિસાઇલ્સ અનેક ડઝનોના હિસાબે ગોઠવી દીધાં.

આ છે ‘ઓપરેશન પરાક્રમ’ની જીવ બળાવતી પાશ્ચાદ્ભૂમિકા, માટે ‘એક વખત એવું બન્યું...’ એ જ ભૂમિકાને પૂર્વાપર સંબંધ ગણીને વાંચજો.