ભારતની પેચવર્કવાળી સુરક્ષાવ્યવસ્થામાં હજી જબરાં છીંડાં છે

સંપાદકનો પત્ર

'Safari' December 2009

મુંબઇ પર અજમલ કસબ ઍન્ડ કંપનીએ આતંકવાદી હુમલો કરી સેંકડો લોકોને જોતજોતામાં મોતને ઘાટ ઉતારી દીધા તે બનાવને ગયા મહિને ૨૬મી તારીખે એક વર્ષ પૂરૂં થયું. આ પ્રસંગ નિમિત્તે સરકારે આતંકવાદીઓનો ભોગ બનેલા કમનસીબ ભારતીયો પ્રત્યે શોક જતાવ્યો અને ભારતમાં આતંકવાદી પ્રવૃત્તિ ચલાવતા પાકિસ્તાન સામે રોષનો શાબ્દિક બળાપો કાઢીને સંતોષ માન્યો. ટૂંકમાં, આગુ સે ચલી આતી પ્રણાલિનું આપણી સરકાર દ્વારા ફરી એક વખત વન્સ મોર થયું. ૨૬ મી નવેમ્બરનો દિવસ વીતી ગયો, એટલે શોકનો અને રોષનો જુવાળ શમી ગયો અને એક વર્ષ પહેલાં મુંબઇમાં જાણે કે કશું બન્યું નહોતું એમ બધું (રાબેતા મુજબ) ભુલાઇ ગયું. રાત ખતમ, એટલે બાત ખતમ !
પાકપ્રેરિત આતંકવાદ ભોગવવાનું ભારતના લમણે લખાયું છે. અઢી દાયકા પહેલાં કાશ્મીરમાં શરૂ થયેલી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓનો રેલો હવે છેક મુંબઇ સુધી પહોંચ્યો છે. આમ છતાં આતંકવાદને નાથવાની વાત આવે ત્યારે દિલ્હીની સરકારોનું વલણ હંમેશાં ઢીલુંપોચું રહ્યું છે. કંઇક હદે નફિકરૂં પણ રહ્યું છે, માટે મુંબઇના કેસમાં બન્યું તેમ દરેક આતંકવાદી હુમલા વખતે સરકારી તંત્ર ઊંઘતું ઝડપાય છે. આતંકવાદીઓના હાથે વારંવાર ફટકા ખાધા પછી આજે ભારતની સુરક્ષાવ્યવસ્થા ટકોરાબંધ હોવી જોઇએ. અલબત્ત, નથી. દેશની સુરક્ષાવ્યવસ્થાની સ્થિતિ શી છે તે જુઓ--

• મુંબઇનું (તેમજ બીજા રાજ્યોનું) પુલિસતંત્ર આજની તારીખેય જૂનવાણી બોલ્ટ ઍક્શન રાયફલ્સ વાપરે છે. બીજી તરફ આતંકવાદી હુમલાખોરો આધુનિક AK-47 જેવી એસોલ્ટ રાયફલથી સજ્જ હોય છે. આધુનિક શસ્ત્રોથી સજ્જ આતંકવાદીનો મુકાબલો કરવામાં આપણી પુલિસની રાયફલનો પનો ક્યાંય ટૂંકા ગજાનો સાબિત થાય છે.

• મુંબઇના કેસમાં બન્યું તેમ સરેરાશ આતંકવાદી સેટેલાઇટ ફોન વડે તેમજ ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમ જેવાં લેટેસ્ટ ઉપકરણોથી લેસ હોય છે. આની સામે આપણી પુલિસનો આંતરિક સંદેશાવ્યવહાર હજી VHF/વેરી હાઇ ફ્રિક્વન્સીના રેડિઓમોજાં પર ચાલે છે. બહુમાળી મકાનો જેવા અવરોધો વચ્ચે VHF રેડિઓમોજાં ઘણી વાર અવરોધાય છે. કટોકટીની સ્થિતિમાં ચાલુ વાર્તાર્લાપે ખલેલ પડે એ કેમ ચાલે ?

• સંસદ, અક્ષરધામ, તથા મુંબઇની તાજમહાલ હોટલ જેવાં સ્થળોએ બન્યું તેમ આતંકવાદીઓ તથા પુલિસ વચ્ચેનું ‘યુદ્ધ’ બરોબરીનું હોતું નથી. સરહદપારથી આવેલા આતંકવાદી યુવાનો છાપામાર હુમલાની પાકી તાલીમ પામેલા હોય છે, જ્યારે આપણી પુલિસને એ જાતના આટાપાટાનો પાકો મહાવરો હોતો નથી. પરિણામે આતંકવાદીઓ સાથેની ઝપાઝપી વખતે સ્ફૂર્તિ, લપક તેમજ ઝડપી નિર્ણયો લેવાના મામલે પુલિસ કાચી પડે છે. NSG/નેશનલ સિક્યૂરિટી ગાર્ડના કમાન્ડો ઘટનાસ્થળે આવીને બાજી સંભાળે ત્યારે ભારતનું પલ્લું સહેજ ભારે બને છે--દરમ્યાન બહુ મોડું થઇ ચૂક્યું હોય છે.

• આતંકવાદી હુમલા વખતની કટોકટીનો માહોલ હોય ત્યારે સ્થાનિક પુલિસ, નેશનલ સિક્યૂરિટી ગાર્ડ, સ્પેશ્યલ ફોર્સિસ તથા આપણી જાસૂસી સંસ્થાઓ વચ્ચે આપસી ટ્યૂનિંગ સારી પેઠે જળવાતું નથી. દા.ત. એક ન્યૂઝ રિપૉર્ટ મુજબ મુંબઇ પર આતંકવાદી અટૅક થયો એ વખતે NSG ના કમાન્ડોને સ્થાનિક પુલિસ તરફથી ઠંડો પ્રતિભાવ મળતો હતો. હુમલાનો ભોગ બનેલા મકાનની આસપાસનો મેપ પુલિસતંત્ર પાસે અનેક વાર માગ્યા છતાં NSG ને એ પૂરો પાડવામાં આવ્યો નહિ. શહેરી ટ્રાફિકની ભીડભાડને ટાળી ઘટનાસ્થળે ત્વરિત પહોંચી શકાય એ માટે હેલિકોપ્ટરની સુવિધા પણ મુંબઇ પુલિસ NSG ના કમાન્ડોને આપી શકી નહિ.

• મુંબઇ પર આતંકવાદી હુમલો થવાનો છે તે અંગેની છૂપી બાતમી ભારતની રિસર્ચ ઍન્ડ એનાલિસિસ વિંગ/RAW કહેવાતી જાસૂસી સંસ્થાને આગોતરી મળી ચૂકી હતી. સંભવિત હુમલા અંગે કેન્દ્ર સરકારના સુરક્ષા સલાહકારને RAW દ્વારા માહિતી આપી દેવામાં આવી હતી. કોણ જાણે કેમ, પણ એ બાતમીને ગંભીરતાથી લેવામાં ન આવી. આ લાપરવાહીના નતીજારૂપે મુંબઇ પર હુમલો થયો. પરંપરા મુજબ હુમલાનું કારણ જાણવા માટે તપાસ હાથ ધરવામાં આવી અને દોષનો ટોપલો છેવટે ભારતીય નૌકાદળના ગુપ્તચર ખાતાના માથે ઢોળી દેવામાં આવ્યો.

• મુંબઇની ઘટના બાદ કેન્દ્ર સરકારે ભારતના તટવર્તી પ્રદેશોને સુરક્ષિત બનાવવા માટે જાસૂસીનાં હાઇટેક વીજાણું ઉપકરણો વસાવવાનો નિર્ણય લીધો હતો. આ વાતને એક વર્ષ જેટલો સમય વીતી ગયો, છતાં એ દિશામાં હજી ઠોસ પગલાં લેવાયાં નથી.

• શસ્ત્રોનાં આધુનિકરણ માટે સંરક્ષણ મંત્રાલયે કુલ ૪૦ અબજ ડૉલરનું જંગી બજેટ ફાળવ્યું છે. ૨૦૧૨ ની સાલ સુધીમાં તે રકમ વિવિધ શસ્ત્ર-સરંજામની ખરીદી પાછળ ખર્ચાવાની છે. બીજા લગભગ ૮૦ અબજ ડૉલર આગામી દાયકામાં ખરીદાનારાં શસ્ત્ર-સરંજામ માટે અનામત રાખવામાં આવ્યા છે. મુંબઇ પર ગયે વર્ષે થયેલા આતંકવાદી હુમલાને તેમજ ભવિષ્યમાં ભારતના એકાદ શહેર પર થઇ શકનારા હુમલાને અનુલક્ષીને વાત કરો તો ભારતને વિમાનવાહક જહાજો, લડાયક વિમાનો તેમજ ટૅન્કો ઉપરાંત ઍન્ટિ-ટેરરિઝમ વૉરફેર માટે કામ લાગી શકતાં શસ્ત્રોની (દા.ત. પુલિસ માટે એસોલ્ટ રાયફલ્સની) તેમજ ઉપકરણોની (દા.ત. નાઇટ વિઝન સિસ્ટમની તથા સારી ગુણવત્તાના બુલેટપ્રૂફ જાકિટની) તાતી જરૂર છે. પાક આતંકવાદીઓની સમુદ્રમાર્ગે થતી ઘૂસણખોરી ટાળવી હોય તો દરિયાના પહેરેગીર એવાં એવૉક્સ વિમાનોનો વ્યવસ્થિત કાફલો તાકીદે ઊભો કરવો રહ્યો.

• આતંકવાદ સામે કડક હાથે લડવાની તથા આતંકવાદી સામે ફાસ્ટ ટ્રેક કોર્ટમાં કાર્યવાહી ચલાવવાની ઇચ્છાશક્તિનો આપણા રાજકીય આગેવાનોમાં હંમેશા અભાવ દેખાય છે. મુંબઇમાં અનેકને રહેંસી નાખનાર અજમલ કસબ એક વર્ષ પછીયે હજી આપણો સરકારી મહેમાન છે. જેલમાં બેઠો બેઠો તે અવનવી વાનગીઓની, પુસ્તકોની તેમજ હિન્દી ફિલ્મોની વિડિઓ સી.ડી.ની માગણી કરતો રહે છે અને આપણી નમાલી સરકાર તેની ફરમાઇશો વારાફરતી પૂરી કરતી રહે છે. એક અખબારી રિપૉર્ટ મુજબ જેલમાં કસબની ‘સારસંભાળમાં’ મુંબઇની સરકારને રોજનો સાડા આઠ લાખ રૂપિયાનો ખર્ચ થાય છે--અને છેલ્લા એક વર્ષમાં કસબ પાછળ એ રીતે કુલ મળીને રૂ. ૩૧ કરોડનો ધુમાડો કરાયો છે. ખર્ચના આંકડાને ઘડીભર ભૂલી જાવ તો પણ વિચારવા જેવો મુદ્દો એ છે કે કસબની ‘સારસંભાળ’ પાછળ જે નાણાં ખર્ચાય છે તે સરવાળે આવે છે ક્યાંથી ? સ્વાભાવિક વાત છે કે એ રકમ દેશના કરદાતાઓએ એક યા બીજા પ્રકારના ટેક્સરૂપે પોતાના ખિસ્સામાંથી સરકારને આપી છે.

અજમલ કસબ પાકિસ્તાનનો વતની હોવાના થોકબંધ પુરાવા ભારતની સરકાર પાકિસ્તાન સમક્ષ રજૂ કરી ચૂકી છે અને પાકિસ્તાને એ દરેકનો ઉલાળિયો કર્યો છે. અજમલ કસબે ભારતમાં ગુનો આચર્યો છે--અને તે રૂએ ભારતની સરકાર તેને કાયદાની જે તે કલમ હેઠળ સજા આપી શકે તેમ છે. આમ છતાં કસબ પર અદાલતી કેસના નામે ફીફાં ખંડાયા કરે છે અને કેસમાં મુદત પર મુદત પડતી રહે છે. પોતાનો ગુનો કબૂલી ચૂકેલા કસબને ભારતનું ન્યાયતંત્ર કડક સજા ફરમાવવાનું મૂહુર્ત ક્યારે કાઢશે એ કોણ જાણે ! દરમ્યાન કસબ પ્રત્યે ભારતીય સરકારના કૂણા વલણને જોઇ સરહદપાર બીજો એક કસબ તૈયાર થઇ રહ્યો હોય તો નવાઇ નહિ.

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૫--અને છેલ્લો)

શામોની મો બ્લાં

ઓક્ટોબર ૨૩, ૨૦૦૯
આજે Aiguille Du Midi/એગ્વિલ દયૂ મિદી કેબલ કાર મારફત મો બ્લાંને અત્યંત નિકટથી જોવાનો પ્રોગ્રામ હતો. સવારે ઊઠીને સૌ પહેલાં નજર મો બ્લાં પર્વત પર પડી અને મૂડ જરા બગડ્યો. વાદળોનું ધાડું પ્રોગ્રામમાં અવરોધ બનીને આવી ચડ્યું હતું. આમ છતાં ‘જો હોગા, દેખા જાયેગા’નો અભિગમ અપનાવી અમે કેબલ કારની ટિકિટ ઓફિસે ગયા. કાઉન્ટરે બેઠેલી મહિલાએ સલાહ આપી કે આજે મો બ્લાંની મુલાકાત લેવાનું ટાળો તો સારૂં, કેમ કે ઉપર વાતાવરણ ચોખ્ખું નથી અને વાદળોની ઓથે ઢંકાયેલું મો બ્લાંનું શિખર જોવા ન મળે એ સંભવ છે. ઘડીભર અમે વિચારમાં પડ્યા. રોપ-વેની ટિકિટનો ચાર્જ જેવોતેવો ન હતો. બીજી તરફ શામોનીથી આવતી કાલે પેરિસ જવા નીકળી જવાનું હતું. છેવટે ટિકિટ ખરીદી અને એગ્વિલ દયૂ મિદી કેબલ કારમાં બેઠા. (ફ્રેન્ચ ભાષામાં એગ્વિલ દયૂ મિદી એટલે મધ્યાહન બતાવતો ઘડિયાળનો કાંટો. એગ્વિલ = સોય અથવા કાંટો; દયૂ = ની; મિદી = બપોર). મો બ્લાં પર્વતની પડખે આવેલા ઊંચા પર્વત સુધી પહોંચવા માટેનું લગભગ ૨,૮૦૦ મીટરનું ચઢાણ એગ્વિલ દયૂ મિદી કેબલ કાર અત્યંત તીવ્ર ખૂણે ચઢે છે--અને તે બદલ તેના નામે વિશ્વવિક્રમ બોલે છે.

કેબલ કારમાં સારી એવી સ્પીડમાં પ્રવાસ ખેડાતો હોવા છતાં ૨,૮૦૦ મીટરે પહોંચવામાં અમને વીસેક મિનિટ લાગી. ઊંચે ચડતા ગયા તેમ વધુ ને વધુ ઘટ્ટ વાદળોમાં દાખલ થતા રહ્યા. કેટલીક મિનિટો કોહરામાં વીતાવી ત્યાં એકાએક સૂર્યપ્રકાશની સોનેરી ટશરો દેખાવા લાગી. વાદળોની પેલે પાર આસમાની આકાશ એકદમ સ્વચ્છ હતું અને મો બ્લાં સ્પષ્ટ રીતે જોઇ શકાતો હતો. ફેરો સફળ થયાની લાગણી અમારા જ નહિ, કેબલ કારમાં ઉપસ્થિત સૌ પર્યટકોના ચહેરા પર ઉભરી આવી. મો બ્લાં પર્વતની બાજુના પર્વત પર બનાવવામાં આવેલા ઓપન એર ઓબ્ઝર્વેશન ડેક પર અમે ગયા. બરાબર સામે જ ૪,૮૦૭ મીટર ઊંચો મો બ્લાં હતો. ફ્રાન્સ અને ઇટાલિની સરહદ પર આવેલો આલ્પ્સ પર્વતમાળાનો સૌથી ઊંચો પર્વત! ઓબ્ઝર્વેશન ડેકની જમણી તરફ ઊંડી કોતર હતી, તો ડાબી તરફ લાંબી હિમસરિતા દેખાતી હતી. ક્ષિતિજ સુધી બર્ફિલા પર્વતોનો જબજસ્ત પથારો હતો.
હિમાલયના પર્વતોનાં શિખર જેમણે બહુ નજીકથી તેમજ રસપૂર્વક જોયા હોય તેમને મો બ્લાંનું શિખર કદાચ બહુ પ્રભાવશાળી ન લાગે. ઉપરથી તે બુઠ્ઠું છે. (ઉપરનો ફોટો). અર્થાત હિમાલયના શિખરોને હોય છે તેવી અણીદાર ચોટી તેને નથી. આકાર રાઉન્ડ છે--વેફર કોન પર મૂકેલા આઇસ ક્રીમ સ્કૂપની ઉપલી સપાટી જેવો! મો બ્લાં કરતાં તેની આસપાસના અમુક પર્વતો અમને જરા વધુ પ્રભાવશાળી લાગ્યા.

મો બ્લાંનું નિરીક્ષણ કરતાં અમે ઊભા હતા ત્યાં બે ફ્રેન્ચ ટુરિસ્ટો આવ્યા. સાથે એક ટાબરિયો પણ હતો. ‘બોં જૂર’ એક પર્યટક બોલ્યો.

‘બોં જૂર.’ અમે પણ ગૂડ મોર્નીંગ કહીને અભિવાદન કર્યું.

‘Vous etes d’ou’. (વૂ જેત દૂ/તમે ક્યાંના છો?) તેણે પૂછ્યું.

‘Je suis d’Inde’. (જ સ્વી દ ઈંદ/હું ભારતીય છું). ‘Comment alez vous?’ (કોમે તાલે વૂ/તમે કેમ છો?) અમે પૂછ્યું.

‘Je vais bien, Merci’. (જ વે બિંયા, મેસી/હું ઠીક છું, ધન્યવાદ).

‘Comment vous s’appelez vous?’ (કોમે વૂ જાપ્લે વૂ/તારૂં નામ શું છે?) ટાબરિયાને અમે પૂછ્યું.

આ સાંભળીને બેઉ ફ્રેન્ચો ખીલી ઊઠ્યા. અમને એક કરતાં વધુ ફ્રેન્ચ વાક્યો બોલતા સાંભળીને કદાચ તેઓ હરખાઇ ગયા હતા. છોકરા વતી તેમણે જવાબ આપી દીધો.

‘Avez vous froid?’ (આવે વૂ ફ્રૂઆ?/તને ઠંડી લાગે છે?) જેકેટ અને ટોપીમાં સજ્જ ટેણિયાને અમે સવાલ કર્યો. એણે હકારમાં તેનું મસ્તક હલાવીને જવાબ આપ્યો. ‘C’est un bon garcon’. (સેતં બોં ગારસોં/આ ટાબરિયો સરસ છે). અમે આગળ ચલાવ્યું. પેલા બેઉ જણાને વળી આશ્ચર્ય થયું. એ બેઉને અંગ્રેજી આવડતું નહોતું, એટલે ફ્રેન્ચમાં બીજી થોડીક ગોટપીટ અમે કરી.
મો બ્લાં નજીક લગભગ દોઢ-બે કલાક વીતાવ્યા બાદ અને આસપાસના પેનેરોમિક વ્યૂના ફોટાઓ લીધા બાદ રોપ-વે મારફત અમે નીચે ઊતરવાનું શરૂ કર્યું. વાદળોની જાજમ ભેદી ત્યાં વળી હરિયાળું શામોની ટાઉન દેખાવા લાગ્યું. રોપ-વેનો પ્રવાસ પૂરો થયો અને બહાર નીકળ્યા, એટલે પેલા બે ફ્રેન્ચો નજીક આવ્યા. હાથ મિલાવીને અભિવાદન કર્યું અને એકબીજાને ‘અ રવૂઆ’ (અલવિદા!) કહીને અમે છૂટા પડ્યા.

શામોની ટાઉનમાં પગપાળા ચાલીને અમે સાંજ સુધી ફર્યા. પંદર દિવસના વેકેશનનો આજે છેલ્લો દિવસ હતો. ઓક્ટોબર ૧૨, ૨૦૦૯ના રોજ લંડન ખાતેની શરૂ થયેલો યાદગાર પ્રવાસ ૨૩મી ઓક્ટોબરે પૂરો થયો. ૨૪મી તારીખે શામોનીથી મો બ્લાં એક્સ્પ્રેસ પકડીને Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને અને ત્યાંથી બીજી ટ્રેન મારફત લિયો પહોંચ્યા બાદ લિયોથી TGV મારફત છેવટે મોડી રાત્રે Aéroport Charles de Gaulle/શોલ દ ગોલ એરપોર્ટના અન્ડરગ્રાઉન્ડ રેલ્વે સ્ટેશને ઊતર્યા. એરપોર્ટની નજીકમાં આવેલી હોટલમાં રાત્રિરોકાણ કર્યું--અને બીજે દિવસે સવારે દસ વાગ્યે પેરિસ એરપોર્ટથી અમદાવાદનો વળતો પ્રવાસ આરંભ્યો.

ટાવર ઓફ લંડનથી લઇને મો બ્લાં જોવા સુધીની સફરમાં કેટકેટલું અમે જાણ્યું, માણ્યું અને અનુભવ્યું હતું! બ્રિટન અને ફ્રાન્સની ટુર અમારા માટે ખરા અર્થમાં સ્ટડી ટુર સાબિત થઇ હતી, કેમ કે પ્રવાસની યાદગીરીઓ ઉપરાંત થોકબંધ જ્ઞાન પણ અમે લઇને આવ્યા હતા.

(સંપૂર્ણ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૪)

શામોની મો બ્લાં

ઓક્ટોબર ૨૨, ૨૦૦૯

લંડનમાં અને પેરિસમાં ટાઇટમટાઇટ ટાઇમટેબલ હેઠળ થકવનારો પ્રવાસ કર્યા પછી છેલ્લા બે દિવસો દક્ષિણ ફ્રાન્સના આલ્પ્સ પર્વતો વચ્ચે કુદરતના ખોળે વીતાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. આ માટે Chamonix Mont Blanc/શામોની મો બ્લાં નામનું ટચૂકડું ગામ પસંદ કરેલું. પેરિસ શહેરથી તે લગભગ ૬૪૦ કિલોમીટર છેટે આવેલું છે.
વહેલી સવારે પેરિસના Gare de Lyon/ગાર દ લિયો રેલ્વે સ્ટેશને અમે પહોંચી ગયા. ફ્રાન્સની હાઇ સ્પીડ Train à Grande Vitesse/ત્રાં અ ગ્રાં વિતેસી (વિત = ઝડપ) કહેવાતી ટ્રેન વિશે ઘણુંબધું વાંચ્યું-લખ્યું હતું. આજે તેમાં બેસવાનો જાતઅનુભવ કરવાનો હતો, એટલે થનગનાટ થવો સ્વાભાવિક હતો. પ્લેટફોર્મ પર ઉભેલી TGV ના કેટલાક ફોટા પાડ્યા પછી પાટાનું જરા બારીકાઇથી અવલોકન કર્યું. આપણે ત્યાં જોવા મળતા રેલ્વેના ટ્રેક કરતાં રચના ખાસ જુદી ન હતી. મુખ્ય તફાવત ફિશપ્લેટનો લાગ્યો, જેને પાટા સાથે વેલ્ડિંગ કરીને કાયમી ધોરણે જડી દેવામાં આવી છે. (આપણે ત્યાં આવું વન્સ ફોર ઓલ જોડાણ હોતું નથી). TGVના પાટાને કોન્ક્રિટના સ્લીપર્સ સાથે જોડી રાખતા ધાતુના બોલ્ટ નીચે ફ્રેન્ચ ઇજનેરોએ રબ્બરના વાઇસર જેવા પેડ ગોઠવ્યા છે. પૂરપાટ ભાગતી TGV પેદા કરેલા ધ્રૂજારીના ઘણા આંચકા તે વાઇસર ખમી લે છે.

ટ્રેન ઉપડવાની બરાબર વીસ મિનિટ પહેલાં બધા કોચના ઓટોમેટિક દરવાજા ખૂલ્યા, એટલે અમે ટ્રેનમાં ગોઠવાયા. ટ્રેન શરૂ થઇ અને અડધા-પોણા કલાકે તેણે મહત્તમ સ્પીડ પકડી ત્યારે જાદુઇ શેતરંજી પર જાણે ઊડતા હોવાનો આભાસ થવા લાગ્યો. સ્પીડ કલાકના ૩૦૦ કિલોમીટરની આસપાસ હતી, છતાં તેની પ્રતીતિ કોચમાં લગીરે થતી નહોતી. સુપરફાસ્ટ ઝડપે બદલાતા પાટાની ધડધડાટી પણ વરતાતી ન હતી. લગભગ અઢી કલાકમાં Bellegarde-sur-Valserine નામના સ્ટેશને અમે પહોંચી ગયા. અહીં અમારે ઊતરવાનું હતું અને બીજી ટ્રેન પકડી Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને જવાનું હતું. વહેલી સવાર હતી. વાતાવરણ ધુમ્મસિયું હતું અને કડકડતી ઠંડી પડી રહી હતી. પ્લેટફોર્મ પર મુસાફરો લગભગ નહિવત હતા. સામે કેટલાક યુનિફોર્મસજ્જ ફ્રેન્ચ પુલિસ અફસરો ઊભા હતા. પ્લેટફોર્મ પર અમને સામાન સાથે ઊભેલા જોઇને એક અફરસ પાસે આવ્યો.

‘Bon jour/બોં જૂર’ તેણે ફ્રેન્ચમાં ગૂડ મોર્નીંગ કહ્યું.

‘બોં જૂર’ અમે જવાબ દીધો.

‘તૂરિસ્ત?’ જરા કડક અવાજમાં તેણે પૂછ્યું. ‘Peux je voir votre passeport?’ અમે સમજી ગયા કે અફસર અમારો પાસપોર્ટ માગી રહ્યો હતો.

‘Oui/ઉઇ’ હકારમાં અમે કહ્યું અને પછી બેગમાંથી પાસપોર્ટ કાઢી દીધા.

બે-ત્રણ બીજા અફસરો એવામાં આવી ચડ્યા અને અમારા પાસપોર્ટનું પ્રયોગશાળાના દેડકાને તપાસતા વિજ્ઞાનની પેઠે ચેકિંગ કરવા લાગ્યા. એક હટ્ટાકટ્ટા અફસરે ઇન્ટરોગેશનના ધોરણે ફ્રેન્ચમાં સવાલ પૂછવાનું શરૂ કર્યું. અમુક વાક્યો ન સમજાયા, એટલે નમ્રતાથી અમે તેને પૂછ્યું: ‘Excusez moi sil vous plait. Parle vous Anglais?/એક્સક્યૂઝે મુઆ સિલ વૂ પ્લે. પારલે વૂ ઓંગ્લે?’ (માફ કરજો પ્લીઝ, પણ તમે અંગ્રેજી બોલી શકો છો?)

અફસરે હકારમાં ડોકું ધૂણાવ્યું અને પછી ભાંગ્યાતૂટ્યા અંગ્રેજીમાં અમારી સાથે વાત કરી. તેના દરેક સવાલનો અમે સંતોષકારક જવાબ દીધો, એટલે ભાઇસાહેબ જરા ઢીલા પડ્યા. અવાજમાં નમી આવી અને વર્તન જરા સુંવાળું બન્યું. Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને જવાની ટ્રેન ક્યાંથી પકડવી તેનું માર્ગદર્શન તેણે વગર કીધે આપ્યું. વળી એમ પણ જણાવ્યું કે આગળ જતાં ટ્રેન બે ભાગે વહેંચાશે અને આગલો ભાગ જિનિવા જશે, માટે તમે પાછળ તરફની બોગીમાં બેસજો.

‘Merci beaucoup. A bientot/મેસી બોકુ. આ બિયાંતો’ (ખૂબ ખૂબ આભાર. ફરી મળીશું!) કહીને અમે આગળ નીકળ્યા.

‘De rien/દ રિયાં’. (મેન્શન નોટ). અફસરે કહ્યું.

થોડી વારમાં અમારી ટ્રેન આવી. અમે તેમાં ગોઠવાયા અને બીજા અઢી કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને Saint-Gervais-les-Bains સ્ટેશને પહોંચ્યા, જ્યાં Chamonix Mont Blanc/શામોની મો બ્લાં જવા માટેની માઉન્ટેન ટ્રેન અમારી રાહ જોતી ઊભી હતી. મોટા મોટા કાચની બારીઓ ધરાવતી લાલ રંગની મો બ્લાં એક્સપ્રેસમાં અમે બેઠા અને પ્રવાસ શરૂ થયો, એટલે થોડી મિનિટોમાં આલ્પ્સના પર્વતો દેખાવા શરૂ થયા.
પહાડોના ઢોળાવમાં, મેદાનોમાં અને ખીણોમાં લીલોતરી આંખને ઠંડક આપે તેવી હતી. પહાડી પ્રદેશની સુંદરતા માણતા લગભગ પોણો કલાકે અમે શામોની મો બ્લાં સ્ટેશને પહોંચ્યા. સ્થાનિક ઘડિયાળમાં બપોરનો દોઢ વાગી ચૂક્યો હતો. સ્ટેશનની બહારથી ટેક્સી લઇને દસેક મિનિટમાં હોટલે (વાસ્તવમાં બેડરૂમ, હોલ અને કિચન ધરાવતા સેલ્ફ કેટરિંગ અપાર્ટમેન્ટે) પહોંચી ગયા. લગભગ સાતેક કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને અમે આવ્યા હતા, છતાં રૂમની બાલ્કનીમાં જઇને સામેનું દ્રશ્ય જોયું એટલે પળવારમાં તરોતાજા થઇ ગયા. બરાબર સામે આલ્પ્સ પર્વતમાળાનો વિશાળ પથારો દેખાતો હતો--અને તેમાં ૪,૮૦૭ મીટર ઊંચો મો બ્લાં પર્વત! ફ્રેન્ચ ભાષામાં મો એટલે પર્વત અને બ્લાં અથવા બ્લાંશ એટલે સફેદ. નામ પ્રમાણે મો બ્લાંની ટોચ હિમની સફેદ ચાદર ઓથે ઢંકાયેલી હતી. આ દ્રશ્ય જોઇને ફોટોગ્રાફીનો કીડો સળવળાટ કરવા લાગ્યો. તરત જ કેમેરો હાથમાં લીધો અને ઝૂમ લેન્સ મો બ્લાં તરફ તાકીને એ શિખરના તેમજ આસપાસના પહાડોના સંખ્યાબંધ ફોટા લઇ લીધા.
હોટલમાં કેટલાક કલાકો વીતાવ્યા બાદ (અને રૂમના કિચનમાં જાતે રાંધીને બપોરનું ભોજન લીધા બાદ) સાંજે શામોની ટાઉનમાં પગપાળા પ્રવાસે નીકળ્યા. શામોનીમાં ત્યારે ઓફ-સિઝન હતી, એટલે પર્યટકોની સંખ્યા લગીરે ન હતી. (ફ્રાન્સના તથા પડોશી દેશોના પર્યટકોનો નવેમ્બર-ડિસેમ્બરમાં શામોની ખાતે ભારે ધસારો હોય છે. આઇસ સ્કીઈંગના શોખીનો માટે મો બ્લાં અને આસપાસના પર્વતો આદર્શ સ્થળ છે). ચારેય તરફ આલ્પ્સના પર્વતો, પર્વતોની આસપાસ છવાયેલાં સફેદ વાદળો, પર્વતોના ઢોળાવ પર ચીડનાં વૃક્ષો, પર્વતોની તળેટીમાં વસેલું શાંત અને રમણીય શામોની ટાઉન, ટાઉનનાં રૂપકડાં મકાનો, સ્વચ્છ રસ્તા, રસ્તાઓ પરની દુકાનો તથા કોફી શોપ્સ વગેરે બધું જોતા, માણતા અને સ્મૃતિપટ પર તેમને અંકિત કરતા સાંજે હોટલે પાછા ફર્યા.

પર્વતોના સફેદ બરફ પરથી સૂર્યના સોનેરી રંગના કિરણોનો ઢોળ ધીમે ધીમે ઊતરી રહ્યો હતો. વાદળો આસ્તે આસ્તે પર્વતોને પોતાની પાછળ ઢાંકવા આવી રહ્યા હતા. ચારેય તરફ પરમ શાંતિ હતી. એકમાત્ર અવાજ પક્ષીઓના કલરવનો હતો. રૂમની બાલ્કનીમાં બેઠા બેઠા આવું બધું માણતા અમે મોડે સુધી બેઠા. રાત્રે છેલ્લી વાર મો બ્લાં તરફ નજર કરી. આવતી કાલે અમારે તેના બહુ નિકટથી દર્શન કરવા જવાનું હતું--દુનિયાના સૌથી ઊંચા રોપ વે મારફત!

(ક્રમશઃ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૩)

પેરિસ

ઓક્ટોબર ૨૧, ૨૦૦૯

નોર્મન્ડી! બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં યુરોપિયન મોરચે ખેલાયેલા સૌથી નિર્ણાયક યુદ્ધનું સ્થળ, જ્યાં યુદ્ધની યાદગીરીરૂપે જુદા જુદા છ સાગરકાંઠે કુલ મળીને પપ જેટલાં મ્યુઝિયમો છે, વોર સિમેટરી છે, જર્મનીએ યુદ્ધ વખતે બનાવેલાં અન્ડરગ્રાઉન્ડ બન્કરો છે, વિમાનવિરોધી તોપો છે, મિત્ર દેશોનાં કેટલાંક જહાજો અને ટેન્કો પણ છે અને જોવાલાયક બીજું ઘણું બધું છે.

...પણ ભલું થાય વરસાદનું, કે જેણે આમાંનું કશું જ જોવાનો મોકો અમને આપ્યો નહિ. નોર્મન્ડીનાં જોવાલાયક બહુધા સ્થળો ખુલ્લા વાતાવરણમાં હોવાથી વરસાદમાં ત્યાં ફરવાનું ભારે અગવડભયું સાબિત થાય તેમ હતું. પરિણામે નોર્મન્ડીનો પ્રિ-પ્લાન્ડ પ્રવાસ અમારે રદ કરવો પડ્યો. ઊંટનું મન ઝાંખરામાં અને સુથારનું મન બાવળિયે હોય એ રીતે અમારૂં મન હંમેશાં જ્ઞાનમાં વધારો કરે તેવાં સ્થળોએ કેન્દ્રિત થયેલું રહે. આવું એક સ્થળ સદ્ભાગ્યે પેરિસમાં હતું: Cité des Sciences et de l'Industrie/સીતે દ સ્યોંસ એ દ લેન્દસ્ત્રી/સીટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી. રાબેતા મુજબ પ્લેસ દ ક્લીશી સ્ટેશનેથી અમે મેટ્રો ટ્રેન પકડી. બે ટ્રેન બદલીને લગભગ અડધોપોણો કલાકે Porte de la Villette/પોર દ લા વિયેત સ્ટેશને પહોંચ્યા. વરસાદ પેરિસમાંય ચાલુ હતો, પણ યોગાનુયોગે સાયન્સ સેન્ટર મેટ્રો સ્ટેશનની એકદમ નજીકમાં હતું.

સીટી ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી

બેઝમેન્ટમાં બે માળ વત્તા ઉપર ત્રણ એમ કુલ પાંચ માળના બિલ્ડિંગમાં વિજ્ઞાનના લગભગ દરેક વિષયને લગતાં સેંકડો મોડેલ્સ સાયન્સ સેન્ટરમાં પ્રદર્શિત કરાયાં છે. અહીંના દરેકેદરેક વિભાગની મુલાકાત અમે લીધી. ભૂસ્તરશાસ્ત્રથી માંડીને અવકાશવિજ્ઞાન સુધીના બધા જ વિભાગો રસપ્રદ અને જિજ્ઞાસા સંતોષે તેવા હતા. અલબત્ત, બધામાં સૌથી સરપ્રાઇઝિંગ તથા ગમ્મત પડે એવો વિભાગ ઓપ્ટિકલ ઇલ્યૂઝનનો હતો, જ્યાં આંખોને છેતરતા ચિત્રવિચિત્ર ચિત્રોનો તેમજ અવનવાં થ્રી-ડી ઓબ્જેક્ટ્સનો પાર નથી. અરીસાની યુક્તિભરી ગોઠવણ કરીને બનાવવામાં આવેલા અમુક ઉપકરણો તો મગજને ચકરી ખવડાવી દે તેવા હતા. વિજ્ઞાનના અઘરામાં અઘરા સિદ્ધાંતોને મોડેલ્સની મદદથી સામાન્ય લોકો માટે સુપાચ્ય કેમ બનાવી શકાય તેના અનેક દાખલા અમને સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી સેન્ટરમાં જોવા મળ્યા. (નોંધઃ સાયન્સ સેન્ટરમાં ૧,૦૦૦ ચોરસ મીટરનો એરિયા ધરાવતું વિરાટ ઓમ્નીમેક્સ થિએટર પણ આવેલું છે).

વરસાદનું જોર થોડું શમ્યું, એટલે સાયન્સ સેન્ટરના મુખ્ય મકાનની બહાર મૂકેવામાં આવેલી ફ્રેન્ચ નૌકાદળની Argonaute નામની સબમરિનની મુલાકાત અમે લીધી. લંબાઇમાં લગભગ પચાસેક મીટરની Argonaute સબમરિન ૧૯૮૨માં સેવાનિવૃત પામ્યા બાદ સાયન્સ સેન્ટરમાં જાહેર લોકો માટે પ્રદર્શનમાં મૂકાઇ હતી. ત્રણ યુરોની ટિકિટ ખરીદ્યા પછી સબમરિનના જે તે વિભાગોની ઓડિયો ગાઇડેડ ટુર કરી શકાય છે. પેરિસ્કોપથી માંડીને બીજા દરેક ઉપકરણોની ચોટલી પણ મંતરી શકાય છે. સબમરિનની મુલાકાત લેવાનો અનુભવ અમારે માટે પહેલી વારનો હતો, એટલે આખી સબમરિન નિરાંતે જોઇ. સબમરિનની શોધનો ઇતિહાસ, યુદ્ધમાં સબમરિનનો રોલ, તેમજ સબમરિનની રચના અને કાર્યપદ્ધતિ સમજાવતા મ્યુઝિયમની પણ મુલાકાત લીધી.
સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી મ્યુઝિયમમાં દિવસ આખો ક્યાં નીકળી ગયો તેનો ખ્યાલ ન રહ્યો. સાંજે લગભગ પાંચેક વાગ્યે અમે નવરા પડ્યા. પેરિસમાં આજે છેલ્લો દિવસ હતો, એટલે સીટી એરિયામાં ફરવાનો નિર્ણય લીધો અને મેટ્રો મારફત Charles de Gaulle Etoile/શોલ દ ગોલ ઇતવાલ સ્ટેશને પહોંચ્યા. વિક્ટોરિયન સ્ટાઇલના જૂનાં મકાનોવાળા આર્ક દ ત્રિયમ્ફની આસપાસના (ભીડભાડભર્યા) એરિયામાં અમુક કલાકો વીતાવીને, સાંજે મકાનોની તેમજ સ્ટ્રીટ્સની રોશની જોઇને અને છેલ્લે તૂર દ એફેલ યાને કે અફિલ ટાવરની આખરી ઝાંખી કરીને લગભગ આઠેક વાગ્યે અમે પ્લેસ દ ક્લીશી (અમારી હોટલના વિસ્તારમાં) પહોંચ્યા.
વાતાવરણમાં સારી એવી ઠંડી હતી. કંઇક ગરમાગરમ ખાવાની ચટપટી સૌને થઇ હતી. પસંદગી છેવટે પિઝા પર ઉતરી, કેમ કે અમારી હોટલ નજીક પિઝાની સંખ્યાબંધ રેસ્ટોરન્ટસ હતી. એકાદ રેસ્ટોરન્ટમાં વેજિટેરિયન પિઝા મળી આવે તે માટે તપાસ અભિયાન એ પછી શરૂ થયું. એક પછી એક રેસ્ટોરન્ટ્સની મુલાકાત અમે લેતા ગયા, પણ વેજિટેરિયન ખાણું ક્યાંય જડ્યું નહિ.

છેલ્લે એક રેસ્ટોરન્ટમાં દાખલ થયા. ફ્રેન્ચ ભાષામાં લખેલું મેનુ-કાર્ડ હાથમાં લીધું. મેનુ-કાર્ડમાં એક ઠેકાણે વેજિટેરિયન પિઝા એવું મથાળું વાંચતાવેંત આતુરતાનો અંત જાણે આવ્યો એમ લાગ્યું. આમ છતાં ઓર્ડર આપતા પહેલાં વેજિટેરિયન પિઝાની બનાવટમાં કઇ ખાદ્યસામગ્રીઓ વપરાય છે તે દર્શાવતું ઇન્ગ્રેડિયન્ટસનું ફ્રેન્ચ ભાષામાં લખેલું વર્ણન વાંચ્યું ત્યારે બે શબ્દો પર મારી નજર સ્થિર થઇઃ Roti અને Poissions. ફ્રેન્ચ ભાષામાં Roti/રોતીનો અર્થ શેકલું માંસ થાય, જ્યારે Poissions/પુવાસોનો મતલબ થાય માછલી. આ બેઉ શબ્દો ફ્રેન્ચ શીખતી વખતે ધ્યાનમાં આવેલા અને બરાબર યાદ પણ રહી ગયા હતા, છતાં કન્ફર્મ કરવા ખાતર હોટલના મેનેજરને બેઉ શબ્દોનો અર્થ પૂછ્યો. મેનેજરના જવાબે મારી ધારણા સાચી પાડી. એ મહાશયે વળી પૂરક માહિતી આપતા એમ કહ્યું કે તેની રેસ્ટોરન્ટમાં એન્કોવી પ્રકારની માછલી જ વપરાય છે. ત્યાર પછી બેઉ (અખાદ્ય) આઇટમોના કાઉન્ટર તરફ તેણે પોતાની આંગળી ચીંધી બતાવી. અમારા જ્ઞાનમાં વધારો કરવા બદલ તેને ‘merci beaucoup/મેસી બોકુ’ (ખૂબ ખૂબ આભાર) કહીને અમે રેસ્ટોરન્ટની બહાર નીકળી ગયા. ભારતની બહાર અન્ય દેશોમાં ‘વેજિટેરિયન’ શબ્દની વ્યાખ્યા જુદી છે એ ખબર હતી, પણ એ શબ્દની આટલી હદે કતલ કરવામાં આવે તેની તો કલ્પના સુદ્ધાં ન હતી. ખેર, પરદેશી ભાષાનું થોડુંઘણું જ્ઞાન અણીના મોકે કેટલું કામ લાગે તેનો બીજો દાખલો અમને મળ્યો. (પહેલો દાખલો કોન્કોર્ડ વિમાનના પેલા ચોકિયાત સાથેની મુલાકાત વખતે મળ્યો હતો).

રાત્રિના નવેક વાગ્યા હતા. વેજિટેરિયન પિઝા માટે કોમ્બિંગ ઓપરેશન પડતું મૂકી હોટલે અમે વેળાસર પહોંચી ગયા, કેમ કે બીજે દિવસે વહેલી સવારે દક્ષિણ ફ્રાન્સના રમણીય પ્રદેશમાં આલ્પ્સના પર્વતોની વચ્ચે વસેલા Chamonix Mont Blanc/શામોની મો બ્લાં જવા માટે નીકળવાનું હતું. પ્રવાસનું સ્થળ તો જાણે વિશેષ હતું, પણ પ્રવાસનું માધ્યમ એથીયે વિશેષ હતું: TGV ટ્રેન!

(ક્રમશઃ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૨)

પેરિસ

ઓક્ટોબર ૨૦, ૨૦૦૯

વેરસાય પેલેસ

ફ્રાન્સના ભૂતપૂર્વ રાજા લુઇનો જગવિખ્યાત આલીશાન મહેલ Château de Versailles/શેતો દ વેરસાય (શેતો = મહેલ) તરીકે ઓળખાય છે. પેરિસ શહેરથી તે લગભગ પચ્ચીસેક કિલોમીટર દક્ષિણ-પશ્ચિમે છે, જ્યાં પહોંચવા માટેનું બેસ્ટ અને ચિપેસ્ટ માધ્યમ રેલ્વે છે. અમે તે માધ્યમ પસંદ કર્યું અને પ્લેસ દ ક્લીશીથી મેટ્રો મારફત પહેલાં Invalides સ્ટેશને ગયા. અહીંથી વેરસાય જવા માટે જુદી ટ્રેનની billet/બિયે (ટિકિટ) લીધી અને લગભગ પોણો કલાકે Versailles Rive Gauche સ્ટેશને ઉતર્યા, જ્યાંથી બીજી દસેક મિનિટ પગપાળા ચાલ્યા બાદ વેરસાયના ભવ્ય મહેલે પહોંચ્યા. મહેલને જોવા આવનાર પર્યટકોની સંખ્યા પુષ્કળ હોય છે અને તેને કારણે પ્રવેશદ્વાર નજીક ટિકિટબારીએ લાંબી કતાર જામે છે એ વાત એક પુસ્તકમાં અગાઉ વાંચી હતી. પરિણામે ટિકિટ ખરીદવાની લાઇનમાં સમયનો બગાડ ટાળવા અમે સ્ટેશન નજીકની એક શોપમાંથી વેરસાય પેલેસની એન્ટ્રી ટિકિટ ખરીદી. પેલેસ નજીક આવી સંખ્યાબંધ દુકાનો છે, જેઓ ટિકિટની મૂળ કિંમત પર એકાદ-બે યુરોનું કમિશન ચઢાવીને ટિકિટ વેચે છે. ટિકિટ સાથે વેરસાય પેલેસનો મેપ ફ્રી મળે છે. મહેલના દરેક ખૂણાની મુલાકત લેવી હોય તો મેપ જરૂરી નહિ, અનિવાર્ય છે.

સત્તરમી સદીમાં બનેલો વેરસાયનો મહેલ લગભગ ૧૧ એકરમાં ફેલાયેલો છે અને આર્કિટેક્ચરલ પોઇન્ટ ઓફ વ્યૂથી બેમિસાલ છે. મહેલમાં બધું મળીને ૭૦૦ ઓરડા, બે હજારથી પણ વધુ બારીઓ અને કુલ ૬૭ નિસરણીઓ છે. પેઇન્ટિંગ્સ તથા કલાકૃત્તિઓનો તો તોટો નથી. મહેલની ઊંચી ઊંચી સિલિંગ્સ પર કરવામાં આવેલું સ્ટોનવર્ક જોતાં જ ગમી જાય એવું આકર્ષક છે. મહેલમાં અમુક બારીઓની તેમજ બારણાઓની ઊંચાઇ હેરત પમાડે તેટલી છે. રાજા અને રાણી માટે બનાવવામાં આવેલાં ઓરડા અનુક્રમે Grand appartement du roi/ગ્રાં એપાર્તેમાઁ દયૂ રવા (રવા = રાજા) તથા Grand appartement de la reine/ગ્રાં એપાર્તેમાઁ દ લા રેન (રેન = રાણી) તેમના કદ ઉપરાંત સજાવટની દ્રષ્ટિએ પણ ગજબ છે. પડદાનું કપડું, સોફાની ટેપેસ્ટ્રી, પલંગની ચાદર, તકિયાની ખોળ, જમીન પર બિછાવેલી તેમજ દીવાલો પર મઢેલી જાજમ વગેરે બધામાં રંગની એકસરખી સામ્યતા જોવા મળે છે. કેટલાક ઓરડાનું બધું ઇન્ટિરિયર લાલ છે, કેટલાકનું લીલું છે, તો અમુકમાં બધી જ સજાવટ ભૂરા રંગને કેન્દ્રમાં રાખીને કરવામાં આવી છે.
ઐતિહાસિક દ્રષ્ટિએ વેરસાય પેલેસનો સૌથી મહત્ત્વનો ખંડ હોલ ઓફ મિરર કહેવાતો ૭૩ મીટર લાંબો અને ૧૦.૫ મીટર પહોળો જબરજસ્ત ઓરડો છે, જ્યાંની દીવાલો પર અરીસા જડવામાં આવ્યા છે અને તેની બારેક મીટર ઊંચી સિલિંગથી સંખ્યાબંધ ઝૂમરો લટકાવવામાં આવ્યા છે. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી વિજેતા દેશો અને પરાજિત જર્મની વચ્ચે જૂન ૨૮, ૧૯૧૯ના રોજ ટ્રીટી ઓફ વેરસાય કહેવાતી સંધિ હોલ ઓફ મિરરના ખંડમાં થઇ હતી. આ ટ્રીટી હેઠળ જર્મની પાસે શરણાગતિનો પત્ર લખાવવામાં આવ્યો હતો એટલું જ નહિ, પણ યુદ્ધની આકરી પેનલ્ટી તેના પર ઠોકી બેસાડવામાં આવી હતી. વિજેતા દેશોના તે અન્યાયી વલણ સામે વખત જતાં એડોલ્ફ હિટલરે વિરોધ ઉઠાવ્યો. બ્રિટન, ફ્રાન્સ, અમેરિકા વગેરે જેવા વિજેતા દેશોના દમનમાંથી જર્મનીને આઝાદ કરવા તે મેદાને પડ્યો અને જર્મનીનો સત્તાધીશ બન્યા બાદ ફ્રાન્સ સહિત યુરોપના ઘણાખરા દેશો તેણે જોતજોતામાં જીતી લીધા.

વેરસાયના વૈભવી મહેલમાં લુઇ ૧૪મો અને ૧૫મો એમ બે રાજાઓ પોતાના શાસનકાળ દરમ્યાન રહ્યા. લુઇ ૧૬મો એ મહેલમાં ઝાઝો સમય રહી શક્યો નહિ, કેમ કે ૧૭૮૯ના અરસામાં ફ્રેન્ચ ક્રાંતિના ભણકારા વાગી રહ્યા હતા. રાજા પ્રત્યે પ્રજાનો આક્રોશ પ્રતિદિન ભભૂકી રહ્યો હતો અને મહેલ પર પ્રજાનો ગમે ત્યારે હલ્લો બોલે તેમ હતો. બળતામાં ઘી હોમવાનું કામ વળી લુઇ ની પત્ની રાણી એન્તોઇનેતે કર્યું. ભૂખમરો વેઠી રહેલી પ્રજાની દુર્દશા જાણ્યા બાદ તેણે ઉદ્ધતાઇ દાખવીને કહ્યું કે, ‘S'ils n'ont plus de pain, qu’ils mangent de la brioche/સિલ નૌ પ્લૂ દ પાઁ, કિલ એ મોજે દ લા બ્રિયોશ/એ લોકો પાસે બ્રેડ નથી, તો પછી કેક કેમ ખાતા નથી?’ આ વાક્યે લોકોમાં એટલો રોશ ફેલાવ્યો કે લુઇને અને તેની તુમાખીખોર પત્ની રાણી એન્તોઇનેતને મોતને ઘાટ ઉતારી દેવા હજારોની મેદની વેરસાયના મહેલ પર ચડી આવી. મહેલના ખુફિયા દરવાજા મારફત રાજારાણીને સમયસર પેરિસ નજીક ત્યૂઇલેરીના મહેલ ખાતે મોકલી અપાયા, જ્યાં કેટલાક દિવસો બાદ બેઉનો જાહેરમાં શિરચ્છેદ કરાયો હતો.

વેરસાયનો આખો મહેલ બહુ ચીવટથી તેમજ નિરાંતજીવે જોવો હોય તો બે દિવસ મિનિમમ લાગે. મહેલ પોતે તો જાણે વિશાળ પથારો ધરાવે છે, પણ તેના પ્રાંગણમાં આવેલો બગીચો પણ એટલો મોટો છે કે પગપાળા ચાલીને તેની મુલાકાત લેવી કઠિન છે. બગીચાના મુખ્ય ભાગોમાં ફરવા માટે અનેક મુલાકાતીઓ ગોલ્ફ કાર ભાડે લે છે. વેરસાયના બગીચાનું કુલ ક્ષેત્રફળઃ લગભગ ૮૦૦ હેક્ટર. બગીચામાં વૃક્ષોની સંખ્યાઃ ૨,૦૦,૦૦૦. ફુવારાની કુલ સંખ્યાઃ ૫૦.

વેરસાય મહેલના મુખ્ય વિભાગો જોઇને તેમજ વિશાળ બગીચાને ઉડતી નજરે નિહાળીને અમે વળી Versailles Rive Gauche સ્ટેશને ગયા અને ત્યાંથી Invalides ની ટ્રેન લીધી. અહીંથી મેટ્રો મારફત પેરિસ શહેરની ઉત્તર-પૂર્વે લા સોરનવ સ્ટેશને ઉતર્યા, જ્યાંથી બસ મારફત Musée de l'Air et de l'Espace/મૂઝે દ લેર એ દ લેસ્પેસ/મ્યુઝિયમ ઓફ એર એન્ડ સ્પેસ પહોંચ્યા.

મ્યુઝિયમ ઓફ એર એન્ડ સ્પેસ

વેરસાયથી લગભગ દોઢેક કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને અમે એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમે પહોંચ્યા ત્યારે પોણા પાંચ વાગી ચૂક્યા હતા. મ્યુઝિયમ છ વાગ્યે બંધ થતું હતું, પણ છેલ્લી એન્ટ્રી પાંચ વાગ્યે મળતી હતી. બહુ ઉતાવળા પગલે ચાલીને અમે ટિકિટ કાઉન્ટરે પહોંચ્યા, પણ મ્યુઝિયમમાં પ્રવેશ માટે એટેન્ડન્ટ તરફથી નનૈયો સાંભળવા મળ્યો. મ્યુઝિયમની મુલાકાત માટે બહુ દૂરથી (છેક વેરસાયથી) પ્રવાસ કરીને આવ્યા છીએ એમ જણાવ્યું ત્યારે કાઉન્ટર પર બેઠેલી એક મહિલાએ થોડો સહકાર આપ્યો. મ્યુઝિયમની અંદર અમને જવા દીધા, પણ વિમાનોને અંદરથી જોવા માટે જરૂરી એવી ટિકિટ ઇશ્યૂ કરી નહિ.

જે મળ્યું તે ખરૂંના ધોરણે અમે તાત્કાલિક મ્યુઝિયમના પ્રાંગણમાં દાખલ થયા. બોઈંગ-૭૪૭ જમ્બો જેટ, ફ્રેન્ચ બનાવટનું મિરાજ, અરાયન રોકેટો તથા બીજા કેટલાય વિમાનો/હેલિકોપ્ટરોનું અદ્ભુત કલેક્શન જોવા મળ્યું. એર એન્ડ સ્પેસ મ્યુઝિયમનું સૌથી મોટું આકર્ષણ જો કે હજી જોવાનું બાકી હતું--અને તે આકર્ષણ એટલે સુપરસોનિક કોન્કોર્ડ વિમાન! સમય ઓછો હતો. મ્યુઝિયમ બંધ થવા આડે વીસેક મિનિટ કરતાં ઝાઝો વખત નહોતો. વિરાટ કદનું એક હેન્ગર એકાએક અમને દેખાયું, એટલે તરત જ એ તરફ ધસી ગયા. હેન્ગરનો દરવાજો ખોલીને અંદર પ્રવેશ્યા કે તરત ચહેરા પર સ્મિત છવાયું અને મોઢામાંથી ‘આહા!’નો ઉદ્ગાર સ્વાભાવિક રીતે નીકળી ગયો. વિરાટ કદના ગરૂડ જેવું કોન્કોર્ડ વિમાન નજર સામે ઊભું હતું. વળી એક નહિ, પણ એવાં બે વિમાનો હતાં. બેઉ વિમાનો અંદર જઇને જોઇ શકાય તેમ હતાં, પણ કમનસીબે અમારી પાસે ટિકિટ ન હતી.
કોન્કોર્ડનું નિરિક્ષણ કરતા અમે ઊભા હતા એટલામાં મ્યુઝિયમનો એક ફ્રેન્ચ ચોકિયાત આવ્યો.

‘બોં સ્વા!’ એણે કહ્યું.

‘બોં સ્વા! કામો તાલૂ વૂ?’ અમે પૂછ્યું. (Good evening, How are you?)

‘જ વે બિંયા, મેસી’ જવાબ મળ્યો. (I am fine, thank you.)

‘જ સ્વી દ ઈંદ. પારલે વૂ ઓંગ્લે ?’ અમે બીજો સવાલ કર્યો. (I am an Indian. Do you speak English?)

‘નૌ’ (No.)

ચોકિયાતને અંગ્રેજી ફાવતું ન હતું, પણ ભાંગ્યાતૂટ્યા વાક્યો વડે તેને સમજાવ્યું કે અમે બહુ દૂરથી આવ્યા છીએ અને કોન્કોર્ડને અંદરથી જોવાની અમારી અદમ્ય ઇચ્છા છે. પરંતુ સમયની કટોકટીને લીધે પ્રવેશ માટેની ટિકિટ અમને મળી શકી નથી. સંગીત અને સ્માઇલ એ બે ‘ભાષા’ને ભૌગોલિક સીમાડા કદી નડતા નથી. કોન્કોર્ડને જોવામાં અમારો રસ પામીને નેકદિલ ચોકિયાતે સ્માઇલ વડે અમને સમજાવ્યું કે આટલે સુધી આવ્યા છો તો કોન્કોર્ડ જોઇને જાવ! અમે પણ તત્કાળ ખુશી વ્યક્ત કરીને તેને એ વાતનો ખ્યાલ આપ્યો કે જો એમ બને તો અતિ ઉત્તમ. છેવટે એ ચોકિયાત અમારી સાથે આવ્યો અને વારાફરતી બેઉ કોન્કોર્ડ વિમાનોની અંદર અમને લઇ ગયો. એક કોન્કોર્ડ એર ફ્રાન્સનું હતું. બીજું બ્રિટિશ એરવેઝનું હતું. કોકપિટથી માંડીને (એક હરોળમાં ટુ પ્લસ ટુ એમ કુલ ચાર સીટો ધરાવતા) પેસેન્જર કમ્પાર્ટમેન્ટ સુધીના ભાગો અમે નિરાંતે જોયા. વિમાનના સંખ્યાબંધ ફોટા પાડ્યા અને લગભગ ૬:૧૫ ની આસપાસ ત્યાંથી નીકળ્યા. જતી વખતે પેલા ચોકિયાતને કહ્યું--

‘મેસી. મેસી બોકુ’ (Thank you. Thank you very much.)

‘.......’ જવાબમાં તેના ચહેરા પર ફરી સ્મિત જોવા મળ્યું. ‘અ રવૂઆ.’ (Goodbye.) તેણે કહ્યું.

‘અ રવૂઆ.’ કહીને અમે વિદાય લીધી.

મ્યુઝિયમ ઓફ એર એન્ડ સ્પેસથી થોડાક મીટર છેટે બસ સ્ટોપથી બસ પકડીને અમે લા સોરનવ મેટ્રો સ્ટેશન ગયા અને ત્યાંથી ટ્રેન મારફત લગભગ આઠેક વાગ્યે હોટલ પહોંચ્યા. પ્રવાસના ટાઇમટેબલ મુજબ ત્રીજે દિવસે અમારે બીજા વિશ્વયુદ્ધનો સૌથી નિર્ણાયક જંગ ખેલાયો તે નોર્મન્ડી નામના સ્થળે જવાનું હતું.

(ક્રમશઃ)

ફ્રાન્સઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૧)

પેરિસ

ઓક્ટોબર ૧૯, ૨૦૦૯

લૂવ્ર મ્યુઝિયમ

ફ્રાન્સમાં પેરિસ શહેર ઉપરાંત કેટલાંક દૂરદરાજનાં સ્થળોએ (દા.ત. પેરિસની દક્ષિણ-પશ્ચિમે વેરસાય, દક્ષિણ-પૂર્વે શામોની મો બ્લાં, અને ઉત્તર-પૂર્વે લા સોરનવ) ખાતે જવાનું આયોજન કર્યું હતું. આ દરેક સ્થળોએ અંગ્રેજીનું ચલણ નહિવત હોવાની ખબર હતી. (પેરિસમાં પણ અંગ્રેજી ભાષા વ્યાપક પ્રમાણમાં બોલાતી નથી). પરિણામે પ્રવાસના કેટલાક મહિના પહેલાં ફ્રેન્ચ ભાષાનો ક્રેશ-કોર્સ જાતમહેનત કરવાનો નિર્ણય લીધો. ફ્રેન્ચ ભાષા સમજાવતાં પુસ્તકો ખરીદ્યાં અને સેલ્ફ લર્નીંગ આરંભ્યું. મૂળાક્ષરોને બાદ તો કરો તો બીજી એકેય બાબતે ફ્રેન્ચનો અંગ્રેજી સાથે મેળ ખાતો નથી. આ ભાષાનું વ્યાકરણ જુદું છે (થોડુંક અટપટું પણ છે) તેમજ સ્પેલિંગમાં લખેલા S અને H જેવા મૂળાક્ષરો બોલતી વખતે હંમેશાં સાયલન્ટ રહેવાથી જે તે શબ્દનો ઉચ્ચાર ક્યારેક સાવ અણધાર્યો થતો હોય છે. ઓફિસના કામમાંથી પરવાર્યા બાદ દરરોજ રાત્રે ઘરબેઠા ફ્રેન્ચનો અભ્યાસ કર્યો. બે મહિનાના સમયગાળામાં કેટલાંક કામચલાઉ ફ્રેન્ચ વાક્યો બોલવાની, લખવાની તેમજ ફ્રેન્ચમાં લખેલાં બેઝિક વાક્યો વાંચવાની સમજણ આવી ગઇ. (ફ્રેન્ચનો સેલ્ફ સ્ટડી જેવો અભ્યાસ હજી પણ ચાલુ છે).

લંડનનો સો ટકા સફળ પ્રવાસ ખેડીને યુરોસ્ટાર ટ્રેનમાં યુરોટનલ (ચેનલ ટનલ) પાર કરી ૧૯મી તારીખે અમે સવારે અગિયારેક વાગ્યે પેરિસ પહોંચ્યા. બ્રિટન અને ફ્રાન્સ વચ્ચે આવેલી ઈંગ્લિશ ખાડીના તળિયા નીચે શારકામ કરીને બનાવવામાં આવેલી પચાસ કિલોમીટર લાંબી યુરોટનલ (ચેનલ ટનલ) એન્જિનિઅરિંગ વન્ડર છે. આ ટનલમાં ટ્રેન મારફત પ્રવાસ કરવા જેવો છે. ટ્રેન લગભગ બસ્સો-સવા બસ્સો કિલોમીટરની ઝડપે દોડતી હોવા છતાં પેસેન્જર કમ્પાર્ટમેન્ટમાં આંચકા તેમજ અવાજ જણાતા નથી. ઊલટું, સન્નાટાને કારણે અમુક લોકોને કાનમાં ધાક બેસી જાય એ બનવાજોગ છે. આવા યાત્રીઓ મોઢામાં એકાદ પીપરમીન્ટ રાખી થોડી થોડી વારે થૂંક ગળતા રહીને અગર તો કાનમાં ઇયર પ્લગ ભરાવી સંગીત સાંભળતા રહીને ધાકનો છેદ કાપી શકે છે.
સ્થાનિક સમય મુજબ સવારે ૧૧ વાગ્યે અમે પેરિસના Gare du Nord/ગાર દ્યૂ નોર (ઉત્તરનું સ્ટેશન) પહોંચ્યા. Place de Clichy/પ્લેસ દ ક્લીશી કહેવાતા વિસ્તારમાં અમારી હોટલ હતી. ટેક્સી મારફત દસેક મિનટે અમે હોટલે પહોંચી ગયા અને પછી થોડી જ વારમાં પ્લેસ દ ક્લીશી ટ્યૂબ સ્ટેશનેથી ટ્રેનમાં Musee du Louvre/મૂઝી દ્યૂ લૂવ્ર (સાચો ઉચ્ચાર લૂવ્ર છે, લૂઅર કે લૂવર નહિ) એટલે કે લૂવ્ર મ્યુઝિયમ ગયા. મ્યુઝિયમની એન્ટ્રી ટિકટિ ખરીદી અને પછી મેપ હાથવગો રાખી સૌ પહેલાં મોનાલીસાના જગવિખ્યાત પેઇન્ટિંગની મુલાકાત લીધી.

આ પેઇન્ટિંગ જોતાવેંત તેના પર મોહી પડાય એવું કંઇ ખાસ તેમાં અમને ન જણાયું. ઊલટું, કલાના ક્યાંય વધુ ઉત્તમ નમૂના અમને બાજુના વિશાળ હોલની ભીંતોને શોભાવતા પેઇન્ટિંગ્સમાં જોવા મળ્યા. (લૂવ્ર મ્યુઝિયમમાં વિવિધ કલાકારોના બધું મળીને ૬,૦૦૦ પેઇન્ટિંગ્સ છે). સૌથી આકર્ષક અને પ્રભાવશાળી પેઇન્ટિંગ નેપોલિયન બોનાપાર્ટનું હતું. પૂર્વ પ્રશિયાના (જર્મનીના) મોરચે લડી રહેલા ફ્રાન્સના સૈનિકોની ઘોડા પર બેસીને શુભેચ્છા મુલાકાતે ગયેલા નેપોલિયનનું પેઇન્ટિંગ કદમાં જબરજસ્ત મોટું છે. ઊંચાઇઃ સવા પાંચ મીટર અને પહોળાઇઃ પોણા આઠ મીટર! એન્તોઇ જિયાં ગ્રો નામના ચિત્રકારે પેઇન્ટિંગમાં નેપોલિયના તેમજ સૈનિકોના ચહેરા પર ઉપસાવેલા હાવભાવ પરફેક્ટ છે. મતલબ કે યુદ્ધના દ્રશ્યને એકદમ અનુરૂપ છે. આ પ્રકારનું બીજું ગંજાવર અને કલાના ઉત્તમ નમૂના જેવું એક પેઇન્ટિંગ નેપોલિયનની તાજપોશી વખતના દ્રશ્યનું છે, જેમાં નેપોલિયને પહેરેલા લાલ રંગના ગાઉનનું ડિટેઇલિંગ દાદ માગી લે તેવું છે. આ બેઉ પેઇન્ટિંગ્સ સામે મોનાલીસાનું ચિત્ર કોણ જાણે કેમ, પણ અમને શુષ્ક લાગ્યું.
પેઇન્ટિંગ્સ, કલાકૃતિઓ તથા સ્કલ્પચર્સ ઉપરાંત લૂવ્રનું બહુ ધ્યાનાકર્ષક એવું બીજું પાસું ત્યાંના જે તે ઓરડાની છત પર કરવામાં આવેલી સુંદર કલાકારીગરી છે. સ્ટોન પર કોતરણીકામ અને કોતરણી પર માફકસરનું રંગકામ નિરાંતે બેસીને જોવા જેવું છે. ખરેખર, અદ્ભુત!

એફિલ ટાવર

વિરાટ કદની ભુલભુલામણી જેવા લૂવ્રમાં અમુક કલાકો વીતાવીને અમે મ્યુઝિયમની બહાર નીકળ્યા અને પગપાળા ચાલીને Jardin des Tuileries/જારદેં દ ત્યૂઇલેરી (જારદેં = બગીચો) થતાં Arc de Triomphe/આર્ક દ ત્રિયમ્ફનું રાષ્ટ્રીય સ્મારક જોઇને છેવટે La Tour Eiffel/લા તૂર એફેલ (ધ એફિલ ટાવર) પહોંચ્યા. એફિલ ટાવરના ગંજાવર કદ, બાંધકામ અને સુંદરતા વિશે જેટલું વર્ણન કરો તેટલું ઓછું. આ જબરજસ્ત ટાવર ૧૯મી સદીમાં પેરિસ ખાતે યોજવામાં આવેલા વિશ્વમેળા નિમિત્તે બન્યો હતો, પણ આજે એકવીસમી સદીમાં એ ટાવરનું બાંધકામ જુઓ તો કોઇ વાતે તે ઊતરતું ન જણાય. ઊલટું, ૧૯મી સદીની ઇજનેરી વિદ્યા કેટલી પરિપક્વ હશે તેની પ્રતીતિ ટાવરને જોયા પછી થયા વિના ન રહે. મેટલનું કટિંગ, ફિનિશિંગ અને રિવેટિંગ હેરત પમાડે એટલી હદે ચીવટવાળું છે.
ઊંચાઇમાં સવા ત્રણસો મીટરનો એફિલ ટાવર ખરેખર કેટલો ઊંચો છે તેનો અનુભવ કરવો હોય તો ટાવરની ટોચે જવું જ રહ્યું. લિફ્ટ થકી ટાવરના છેક ઉપલા મજલે પહોંચી શકાય છે, પણ ટિકિટ લેવા માટે લાંબી લાઇનમાં ઊભવું પડે એ બનવાજોગ છે. લિફ્ટની ટિકિટ લેવા માટે અમે લગભગ દોઢ કલાક લાઇનમાં ઊભા પગે (અને કડકડતી ઠંડીમાં ધ્રૂજતા પગે) ખડા રહ્યા. એકસાથે પચ્ચીસ જણાને સમાવી શકતી લિફ્ટમાં આખરે બે કલાકે નંબર લાગ્યો અને જોતજોતામાં એફિલ ટાવરની ટોચે અમે પહોંચ્યા. ઉપલા મજલે બનાવવામાં આવેલા ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં જેવા દાખલ થયા કે તરત લાઇનમાં ઊભ્યાનો બધો થાક-કંટાળો જાણે કે પળવારમાં ગાયબ થઇ ગયો.

પેરિસના બહુધા મકાનો સફેદ ક્યાં તો આછી બદામી ઝાંયવાળા સફેદ રંગે રંગેલાં છે. (મકાનોનાં પથ્થર પણ કુદરતી ઓફવ્હાઇટ છે). પરિણામે એફિલ ટાવર પરથી સીટીનું દ્રશ્ય જુઓ તો એકસરખા દેખાતા મકાનોની સુંદરતા માણવાની મજા પડે! ઓબ્ઝર્વેશન ડેકમાં અમે લગભગ પોણો કલાક રોકાયા અને નમતી સાંજે શહેરના મકાનોની લાઇટોનો અવિસ્મરણીય સીન જોયા બાદ લિફ્ટમાં વળી નીચે ઊતર્યા.

નોંધઃ એફિલ ટાવરના બહુ વિશાળ ફલકમાં ફેલાયેલા ચાર પાયા પૈકી એક પાસે વિખ્યાત સાયન્સ ફિક્શન લેખક જુલે વર્નનું મ્યુઝિયમ આવેલું છે. સાંજે પાંચ વાગ્યે તે મ્યુઝિયમ બંધ થઇ જાય છે. (લિફ્ટની ટિકિટ લેવામાં એ મ્યુઝિયમ અમે ચૂકી ગયા). ટાવરના એક પાયા પાસે એફિલ ટાવરનું બાંધકામ કરનાર ઇજનેર ગુસ્તાવ એફેલનું બાવલું મૂકવામાં આવ્યું છે. બીજા બે પાયા પાસે લિફ્ટનું ટિકિટ કાઉન્ટર છે. ચાર પાયાની વચ્ચે પર્યટકોની ભારે ભીડ હોય છે અને એ ભીડમાં પાકિસ્તાની છોકરાઓ હાથમાં કી-ચેઇન અને ગિફ્ટ આર્ટિકલ્સ લઇને આમતેમ અટવાતા હોય છે.

રાત્રે એફિલ ટાવરની રોશની જોતાં જોતાં અમે પગપાળા ચાલીને બીર હકીમ મેટ્રો સ્ટેશને પહોંચ્યા અને ત્યાંથી પ્લેસ દ ક્લીશી (હોટલે) જવા માટે ટ્રેન લીધી. પેરિસમાં બીજા દિવસનો પ્રવાસ જરા હાડમારીભર્યો હતો. ગણીને બે સ્થળોએ જવાનું હતું, પણ એક પેરિસની છેક દક્ષિણ-પશ્ચિમે હતું, તો બીજું છેક ઉત્તર-પૂર્વે!

લંડનઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી-ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૭: અને છેલ્લો)

લંડન

ઓક્ટોબર ૧૮, ૨૦૦૯

સ્ટોનહેન્જ, વિલ્ટશાયર

લંડન સીટીમાં આખું અઠવાડિયું જે તે સ્થળોએ ફર્યા પછી ઈંગ્લેન્ડના વિલ્ટશાયર નામના પરગણાની મુલાકાત લેવાનો પ્રોગ્રામ અમે ઘડી રાખ્યો હતો. લગીરે અતિશયોક્તિ કર્યા વિના એમ કહી શકું કે અમારો એ પ્રોગ્રામ બહુ જ સરસ રીતે પાર પડ્યો અને છેવટે અવિસ્મરણીય બની શક્યો તેમાં લંડન ખાતે રહેતા મારા વાચકમિત્ર વિરલ પઢારિયાનો બહુ મોટો ફાળો હતો. પોતાની કાર લઇને તેઓ અમારી સાથે પ્રવાસમાં જોડાયા. યોગાનુયોગે અમારી જેમ તેમનીય પ્રકૃતિ અવનવું જોવા-જાણવાની, એટલે લાંબી ડ્રાઇવ દરમ્યાન જ્ઞાન-વિજ્ઞાનના જુદા જુદા વિષયો પર ચર્ચા કરતાં લંડનથી લગભગ દોઢસો કિલોમીટર દૂર વિલ્ટશાયર ક્યારે પહોંચી ગયા તેનો ખ્યાલ ન રહ્યો.

ઈંગ્લેન્ડનો વિલ્ટશાયર પ્રાન્ત સ્ટોનહેન્જ અને કેટલાંક વર્ષથી ત્યાંનાં ખેતરોમાં રચાતાં ભેદી વર્તુળો માટે જાણીતો છે. અમે ત્યાંનો પ્રવાસ ખેડ્યો ત્યારે ખેતરોનો પાક લણાઇ ચૂક્યો હતો, એટલે ક્રોપ સર્કલ્સ જોવા મળે એ સંભવિતતા ન હતી. વિલ્ટશાયરમાં સૌ પહેલાં અમે સ્ટોનહેન્જ પહોંચ્યા. સ્ટોનહેન્જ ખરેખર શું છે, ઊભા-આડા પથ્થરોની વર્તુળાકાર પેટર્નમાં ચોક્કસ રીતની ગોઠવણ કોણે કરી, ક્યારે કરી અને શા માટે કરી તેનો સંતોષકારક જવાબ પુરાતત્વવિદ્દોને તેમજ ઇતિહાસકારોને મળી શક્યો છે. સ્ટોનહેન્જ આજની તારીખેય તેમને માટે અકળ રહસ્ય છે.
આ રહસ્યનો ફોડ પાડતી કેટલીક થિઅરીઓ જે તે સંશોધકોએ પોતપોતાની રીતે રજૂ કરી છે, પણ તેમાંની એકેય હજી સર્વમાન્ય સાબિત થઇ નથી. એક થિઅરી મુજબ સ્ટોનહેન્જ એ પ્રાચીન કેલેન્ડર છે. બીજી થિઅરી તેને ઓપન એર વેધશાળા તરીકે ઓળખાવે છે, તો વધુ એક થિઅરી એમ કહે છે કે સ્ટોનહેન્જ એ મૃત્યુલોકથી સ્વર્ગલોક સુધી પહોંચવાનું માધ્યમ છે. આ જાતની થિઅરીઓને લગતી માહિતી સ્ટોનહેન્જની ટિકિટબારીએથી મળતા ઓડિઓ ગાઇડમાં સાંભળો ત્યારે પથ્થરોની ચોક્કસ ગોઠવણની પેટર્ન વિશે થોડોઘણો ખ્યાલ મળે. થોડુંઘણું બેકગ્રાઉન્ડ જાણ્યું હોય તો સ્ટોનહેન્જમાં થોડોક રસ પડે, બાકી તો નકરા પથ્થરો સિવાય તેમાં બીજું કંઇ ન દેખાય.

(નોંધઃ સ્ટોનહેન્જના બાંધકામમાં વપરાયેલા અમુક પથ્થરો યુનિક છે. વેનિલા કેન્ડી પર ચોકલેટનું પડ ધરાવતી ચોકોબાર કેન્ડીની માફક એ પથ્થરોને પણ જાડું આવરણ છે. અંદરના નક્કર ખડક ફરતેનું બાહ્ય આવરણ દેખાવે સાવ જુદું છે. આવરણની ભૂસ્તરીય રચના પણ આંતરિક ખડક કરતાં બિલકુલ જુદી છે).

એવબરી, વિલ્ટશાયર

સ્ટોનહેન્જ ખાતે અમે લગભગ બે કલાક વીતાવ્યા. દરમ્યાન જુદા જુદા એન્ગલેથી તેના ત્રણેક ડઝન ફોટા પાડ્યા અને પછી વિરલભાઇ સાથે તેમની કારમાં એવબરી નામના ગામ તરફ રવાના થયા. મોટરમાર્ગે સ્ટોનહેન્જથી લગભગ અડધો-પોણો કલાકના ફાંસલે આવેલા એવબરી માટે એમ કહેવાય છે કે ઈંગ્લેન્ડનું તે સૌથી જૂનું ગામ છે. (સ્ટોનહેન્જની જેમ એવબરી પણ યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ છે). ચોક્કસ કયા અરસામાં એવબરી વસ્યું એ તો ઠોસપણે જાણી શકાયું નથી, પણ બહુમાન્ય થિઅરી મુજબ ઇ.સ. પૂર્વે ૩૦૦૦ ની આસપાસ ત્યાં માનવ વસવાટ હોવો જોઇએ. આ ટચૂકડા ગામની ફરતે ૧.૩ કિલોમીટર વ્યાસના વર્તુળમાં જમીનની અંદર ગંજાવર પથ્થરો ખોડાયેલા જોવા મળે છે. આખું ગામ પથ્થરોની આવી બાઉન્ડ્રી વચ્ચે વસેલું છે. આ પ્રકારની બાઉન્ડ્રી આંકવા પાછળનું કારણ હજી પામી શકાયું નથી.
એવબરી ગામ પહોંચ્યા પછી ત્યાંની પગપાળા મુલાકાત અમે લીધી. ચારેય તરફ મેપલનાં સંખ્યાબંધ વૃક્ષો, દૂર સુધી ફેલાયેલાં લીલાંછમ ઘાસનાં મેદાનો, મેદાનોમાં ઘેટાંનાં ટોળાં, બેઠા ઘાટનાં રૂપકડાં મકાનો, પ્રદૂષણરહિત શુદ્ધ-તાજી હવા અને ચારેય તરફ પરમ શાંતિ! એવબરીમાં આવું બધું નિરાંતે માણવા જેવું છે. પ્રકૃતિની નજીક જઇએ, છોડ-વેલાં અને વૃક્ષોને નિકટથી જોઇએ અને નદી-નાળાં તેમજ ડુંગરોનું લેન્ડસ્કેપિંગ માણીએ તેમ કુદરતની અપાર સર્જનશક્તિનો જબરજસ્ત પરચો મળે છે. કુદરત સામે માણસજાત કેટલી તુચ્છ છે તેની પ્રતીતિ થાય છે--અને એ જાતની પ્રતીતિ કરવાની મજા પણ કંઇક નિરાળી હોય છે. પરિણામે ‘સફારી’ની લગભગ દરેક સ્ટડી ટૂરમાં એકાદ પ્રવાસ જંગલોનો તેમજ ગ્રામ્ય વિસ્તારોનો અનિવાર્યપણે હોય. ગયે વર્ષે મલયેશિયાના પ્રવાસ વખતે ત્યાંના સારાવાક પ્રદેશની મુલાકાત લીધી હતી અને વર્ષાજંગલોમાં પગપાળા ચાલીને જગતનું સૌથી મોટું (મહત્તમ ૧ મીટર વ્યાસનું) ફૂલ રાફલેઝિયા નજરોનજર જોયું હતું. અગાઉ મહારાષ્ટ્રમાં વિદર્ભ ખાતે ચિખલધરાનાં જંગલોમાં, રાજસ્થાનમાં માઉન્ટ આબુનાં જંગલોમાં, કોરબેટ નેશનલ પાર્કનાં જંગલોમાં અને મેઘાલયમાં ચેરાપૂંજીનાં જંગલોમાં ટ્રેકિંગનો અદ્ભુત અનુભવ કર્યો છે.

કુદરતની નજીક જઇ તેની બેનમૂન કૃતિ માણવાનો વધુ એક અનુભવ ઈંગ્લેન્ડના એવબરી ગામની મુલાકાત વખતે થયો. આ ગામ કેટલું નમણું, રૂપકડું અને ચોખ્ખું છે તેનું શાબ્દિક વર્ણન કરવું તો જાણે મુશ્કેલ છે, પણ એક પર્સનલ અનુભવ વાંચો--

દેશ હોય કે પરદેશ, પણ રસ્તા પર કચરો ન ફેંકવાની સેલ્ફ ડિસિપ્લનનું બહુ ચુસ્તપણે પાલન હું કરૂં છું, એટલે પ્રવાસ વખતે ચોકલેટપીપરમીન્ટના ખાલી રેપર્સ ખિસ્સામાં ભરી રાખવાની મને ટેવ છે. લંડનથી એવબરી સુધીના પ્રવાસ દરમ્યાન ખિસ્સામાં એવાં ઘણાં રેપર્સ જમા થયાં હતાં. વિરલભાઇ સાથે એવબરીમાં પગપાળા ચાલતી વખતે એક સ્થળે વેસ્ટ બિન દેખાયું અને ખિસ્સું ‘હળવું’ કરવા માટે હાથ સહજ રીતે ખિસ્સા તરફ લંબાયો, પરંતુ એ પછી અધવચ્ચે અટકી ગયો. કોણ જાણે કેમ, પણ ચોકલેટનાં રેપર્સ કચરા ટોપલીમાં નાખતાંય મારો જીવ ન ચાલ્યો. એવબરીની સુંદરતાને મારા પક્ષેથી એટલીય આંચ આવવી ન જોઇએ એવું કદાચ મને લાગ્યું. (રેપર્સનો નિકાલ છેવટે લંડન હોટલે પહોંચીને કરવામાં આવ્યો).

એવબરીના શાંતિમય વાતાવરણમાં થોડા કલાકો વીતાવ્યા બાદ અને એ ગામની તેમજ તેના સુંદર મકાનોની તસવીરો લીધા બાદ સાંજે લંડન જવા માટે અમે રવાના થયા. વળતા પ્રવાસમાં વળી વિરલભાઇ સાથેનો જ્ઞાનવર્ધક સત્સંગ મજાનો રહ્યો. આખે રસ્તે વિવિધ વિષયો પર ચર્ચા થઇ અને તે દરમ્યાન તેમની પાસેથી કેટલીક અજાણી વાતો જાણવા મળી.

ઈંગ્લેન્ડમાં અમારા રોકાણનો છેલ્લો આખો દિવસ વિરલભાઇ સાથે અમે વીતાવ્યો, છતાં સમય જાણે બહુ ઝડપથી વીતી ગયો એમ લાગ્યું. રાત્રે તેઓ અમને હોટલે મૂકી ગયા ત્યારે છૂટા પડતી વખતે મેં કહ્યું, ‘આજનો પ્રવાસ અમારા માટે તમે હંમેશ માટે યાદગાર બનાવી દીધો. પરંતુ એ માટે તમને ‘થેન્ક્સ’ નહિ કહું. એમ કરૂં તો ‘સફારી’ પ્રત્યે તમારા આદર-પ્રેમનું અવમૂલ્યન કર્યું ગણાય.’

લંડનમાં હવે અમુક કલાકોનું જ રોકાણ હતું. વહેલી સવારે સેન્ટ પેન્ક્રાસ સ્ટેશનેથી યુરોસ્ટાર ટ્રેનમાં પેરિસ જવા માટે રવાના થવાનું હતું. વળી એક નવા અનુભવ માટે--કહો કે નવી સફારી માટે!

લંડનઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી-ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૬)

લંડન

ઓક્ટોબર ૧૭, ૨૦૦૯

રોયલ એર ફોર્સ મ્યુઝિયમ, હેન્ડન

લંડન સીટીથી ત્રીસ કિલોમીટરે હેન્ડન ખાતે રોયલ એર ફોર્સ મ્યુઝિયમ આવેલું છે. સીટીથી તે દૂર હોવાને કારણે અહીં આવનારા મુલાકાતીઓની સંખ્યા ઝાઝી હોતી નથી. ટ્યૂબ રેલ્વેમાં અડધો-પોણો કલાકનો પ્રવાસ ખેડીને અમે કોલિનડેલ નામના સ્ટેશને ઉતર્યા અને ત્યાંથી વળી બસ પકડીને બીજી દસેક મિનિટનો પ્રવાસ કર્યો ત્યારે એર ફોર્સ મ્યુઝિયમે પહોંચી શકાયું. ગ્રીનવીચની જેમ હેન્ડનનો વિસ્તાર પણ શાંત, સુંદર અને હરિયાળો છે.
રોયલ એર ફોર્સ મ્યુઝિયમનો પથારો વિશાળ છે. જુદા જુદા કુલ ૬ રાક્ષસી ડોમ્સમાં બધું મળી ૧૦૦ વિમાનો તેમજ હેલિકોપ્ટરો ડિસ્પ્લેમાં મૂકાયા છે. (અહીં પણ એન્ટ્રી વિનામૂલ્યે છે). પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં વપરાયેલાં પિસ્ટન એન્જિન વિમાનોથી માંડીને યુરોફાઇટર જેવાં અર્વાચીન જેટ વિમાનો અહીં જોવા મળે છે. બીજા વિશ્વયુદ્ધમાં જર્મની સાથે ચાલેલા આકાશી યુદ્ધની બાજી બ્રિટન તરફ પલટી નાખનાર પ્રખ્યાત સ્પીટફાયર, હિટલરના જર્મનીમાં ઘૂસીને ત્યાંની મોહન્યે અને એડર નદી પર બંધાયેલા ડેમ્સને તોડી પાડવા માટે (ધ ડેમ બસ્ટર રેઇડ વખતે) બ્રિટિશ હવાઇદળે વાપરેલું લેન્કેસ્ટર વિમાન, હેલિકોપ્ટરની માફક વર્ટિકલ ટેકઓફ કરી શકતું સી હેરિયર તથા કદમાં અતિશય ગંજાવર એવું વલ્કન વિમાન જોવા જેવું છે. વિમાનનાં જુદાં જુદાં એન્જિનોની આંતરિક રચના દર્શાવતો વિભાગ પણ રસ પમાડે તેવો છે.

સાંજે લગભગ પાંચેક વાગ્યે રોયલ એર ફોર્સ મ્યુઝિયમથી નીકળીને બસ મારફત અમે કોલિન્ડેલ સ્ટેશને ગયા અને ત્યાંથી ટ્રેનમાં હેન્ડન સેન્ટ્રલ પહોંચ્યા. અહીંથી સ્વામીનારાયણ મંદિર જવા માટે નાસડેન તરફની બસ લીધી.

સ્વામીનારાયણ મંદિર, નાસડેન

ગિનેસ બૂક ઓફ રેકોર્ડ્ઝ ઉપરાંત અન્ય પુસ્તકો-સામયિકોમાં લંડનના સ્વામીનારાયણ મંદિરના ભવ્ય બાંધકામ વિશે વાંચ્યા બાદ આર્કિટેક્ચરલ વ્યૂ પોઇન્ટથી તે મંદિરની બાંધણી તેમજ કલાકારીગરી નિકટથી જોવાની ઇચ્છા હતી, જે સરવાળે તો પૂરી થઇ ન શકી. એર ફોર્સ મ્યુઝિયમથી નાસડેન સુધીનો પ્રવાસ ધાર્યા કરતાં લાંબો નીવડ્યો. આપણે ત્યાં એસ.ટી. બસના ડ્રાયવરો ચા પીવા ચાલ્યા જાય અને મુસાફરો બસમાં ઊંચા-નીચા થયા કરે એ જાતનો અનુભવ અમને લંડનમાં થયો. અમારો ડ્રાયવર ચા પીવા તો નહિ, પણ કો’ક અકળ કારણસર ગૂલ થઇ ગયો. ઘણી વાર બસમાં અમે બેસી રહ્યા. પછીથી ખબર પડી કે એ મહાશયની ડ્યૂટી અહીં પૂરી થઇ હતી અને તેનું સ્થાન લેવા માટે બીજો ડ્રાયવર હજી પ્રગટ થયો ન હતો.

આ ડખાએ મોડા ભેગું મોડું કર્યું. બીજી બસ પકડીને આખરે મંદિરે પહોંચ્યા ત્યારે દિવસનું અજવાળું ઓસરી ગયું હતું. (નોંધઃ મંદિરની તસવીર લીધી ન હોવાથી અહીં મૂકી નથી.) ફ્લડલાઇટોના પ્રકાશમાં મંદિરના કદનો આછોપાતળો ખ્યાલ આવ્યો, પણ ૨,૮૦૦ ટન બલ્ગેરિયન સ્ટોન્સ પર તેમજ ૨,૦૦૦ ટન ઇટાલિયન માર્બલ પર કરવામાં આવેલી કોતરણી સંતોષકારક રીતે જોવા ન મળી.

ઓગસ્ટ, ૧૯૯૨માં નાસડેનના સ્વામીનારાયણ મંદિરનું બાંધકામ હાથ ધરાયું ત્યારે તોતિંગ કદના ઇટાલિયન અને બલ્ગેરિયન પથ્થરો જહાજો મારફત ગુજરાતમાં કંડલા ખાતે મોકલાતા હતા, જ્યાંથી તેમને જે તે સ્થળે કોતરણી માટે રવાના કરાતા હતા. કોતરણી તેમજ ફિનિશિંગ પામેલા પથ્થરો ત્યાર બાદ જહાજો મારફત લંડન મોકલાતા, જ્યાં પથ્થરોના બધું મળીને ૨૬,૦૦૦ જેટલા છૂટક પીસને યોગ્ય સ્થાને ગોઠવી અઢી વર્ષના સમયગાળામાં મંદિરનું બાંધકામ કરવામાં આવ્યું.

કલારસિકોએ નાસડેનના સ્વામીનારાયણ મંદિરની હવેલી જોવા જેવી છે. થાંભલાથી માંડીને છત સુધીનો ભાગ સુંદર કોતરણીવાળા લાકડાથી મઢી લેવાયો છે. હવેલીમાં વપરાયેલું કુલ લાકડું ૧,૬૦૦: ઘન મીટર. લાકડા પર કોતરણી માટે રોકવામાં આવેલા કારીગરોની સંખ્યાઃ ૧૫૦.

નાસડેનના મંદિરમાં ભારતીય સંસ્કૃતિની ઝાંખી કરાવતું એક્ઝિબિશન પણ છે, પણ દિવાળીનો દિવસ હોવાથી તેમજ મંદિરમાં મુલાકાતીઓની સારી એવી ભીડ હોવાથી એ વિભાગ અમને જોવા ન મળ્યો. રાત્રે મંદિર પાસે દિવાળી નિમિત્તે યોજવામાં આવેલો આતશબાજીનો ભવ્ય શો જોઇને સ્ટોનબ્રિજ પાર્ક સ્ટેશનેથી ટ્યૂબ ટ્રેન મારફત અમે હોટલ પહોંચ્યા.

હવે લંડનમાં એક જ દિવસનું રોકાણ બાકી રહ્યું હતું--અને ઓક્ટોબર ૧૮ નો એ દિવસ અવિસ્મરણીય બની રહેવાનો હતો.

લંડનઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી-ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૫)

લંડન

ઓક્ટોબર ૧૬, ૨૦૦૯

મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમ, ગ્રીનવીચ

ગ્રીનવીચ એ દક્ષિણ લંડનનો રમણીય પ્રાન્ત છે. શહેરીકરણની હવા તેને હજી લાગી નથી, એટલે ગ્રીનવીચ ટાઉનની સ્ટ્રીટ્સમાં ફરતી વખતે લંડનથી સેંકડો કિલોમીટર દૂર કન્ટ્રી સાઇડ આવી પહોંચ્યાનો સ્વાભાવિક અનુભવ થાય છે. ગ્રીનવીચમાં લીલોતરી બેસુમાર છે, મકાનો નાનાં છે અને રસ્તા પર વાહનોનો ટ્રાફિક મર્યાદિત છે. સેન્ટ્રલ લંડનથી ગ્રીનવીચ ફેરી બોટ થકી અગર તો ડોકલેન્ડ્સ લાઇટ રેલ્વે/DLR થકી પહોંચી શકાય છે. અમે DLR નું માધ્યમ પસંદ કરેલું, એટલે હોટલ પાસેથી (વ્હાઇટચેપલ રોડથી) બસમાં પહેલાં લાઇમહાઉસ સ્ટેશને ગયા અને ત્યાંથી ગ્રીનવીચની પકડી. ડોકલેન્ડસ વિસ્તારનાં ઊંચાંઊંચાં મકાનોના ‘કોન્ક્રિટ જંગલ’ વચ્ચેથી પસાર થતી ડ્રાયવરરહિત (સ્વયંસંચાલિત) DLR માં પ્રવાસ ખેડવાનો અનુભવ કરવા જેવો છે.

ગ્રીનવીચમાં બ્રિટિશ નૌકાદળનું મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમ છે, જેની મુલાકાત લેવા માટે અમે કટી સરાક નામના DLR સ્ટેશને ઉતર્યા. અહીંથી ચાલીને મ્યુઝિયમ પહોંચતા દસેક મિનિટ થાય. પ્રાચીનથી શરૂ કરીને અર્વાચીન સમયમાં જહાજો વડે સમુદ્રનું ખેડાણ કેવી રીતે કરાયું તે સમજાવતાં એક્ઝિબિટ્સનો મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમમાં પાર નથી. બ્રિટિશ નૌકાદળ માટે કેટલાંય જહાજો બાંધનાર વાડિયા શીપ બિલ્ડર્સના લવજી વાડિયા તેમજ નસરવાનજી વાડિયા જેવા ભારતીયોના ફોટા મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમમાં જોઇને આનંદ અને ગર્વ થયો. ઇ.સ. ૧૮૦૫માં ફ્રેન્ચો અને સ્પેશિનો સામે બ્રિટને બેટલ ઓફ ટ્રફાલ્ગર કહેવાતું જે ભીષણ યુદ્ધ ખેલ્યું તેમાં બ્રિટિશ નૌકાદળનાં ઘણાં જહાજો વાડિયાએ બાંધેલા હતા. આ યુદ્ધના હીરો તરીકે ઇતિહાસમાં અમર બનેલા બ્રિટિશ એડમિરલ હોરેશિયો નેલ્સનનો યુનિફોર્મ તેમજ માથાના વાળ મેરિટાઇમ મ્યુઝિયમમાં સચવાયેલા પડ્યા છે.
(નોંધઃ ઉપલા માળે શીપ સિમ્યુલેટરમાં જહાજ ચલાવવાનો જાતઅનુભવ કરવા જેવો છે).

રોયલ ઓબ્ઝર્વેટરી, ગ્રીનવીચ

સત્તરમી સદીમાં રાજા ચાર્લ્સ બીજાના શાસન વખતે ટાવર ઓફ લંડનમાં રેવન કાગડાનો ત્રાસ (જુઓ, સ્ટડીટૂરનું સફરનામું ભાગઃ૧) ન હોત તો ? રાજા ચાર્લ્સના ખગોળશાસ્ત્રી જેમ્સ ફ્લેમસ્ટીડને આકાશદર્શનમાં રેવનના ટોળાએ ખલેલ પાડી ન હોત અને કાગડાના ત્રાસ સામે ફ્લેમસ્ટીડે ચાર્લ્સને ફરિયાદ કરી ન હોત તો ? તો આજે ગ્રીનવીચ ખાતે રોયલ ઓબ્ઝર્વેટરીનું અસ્તિત્વ ન હોત!

ગ્રીનવીચની જગવિખ્યાત વેધશાળાના, તેના પ્રાંગણમાં આવેલી મોટા ડાયલવાળી શેપર્ડ ક્લોકના તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંકરેખા દર્શાવતી પટ્ટીના કેટલાક ફોટા ‘સફારી’ના જે તે અંકોમાં અગાઉ પ્રગટ કર્યા હતા. દર વખતે એમ થતું કે ગ્રીનવીચની વેધશાળા રૂબરૂ મુલાકાત લઇને જોવાનો અવસર મળે તો કેવું સારૂં! આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંકરેખા (૦ અંશ રેખાંશ) દર્શાવતી પટ્ટીની બેઉ તરફ અકેક પગ મૂકી પૃથ્વીના પૂર્વ-પશ્ચિમ ગોળાર્ધમાં ‘ઊભા’ રહેવા માળે તો કેવો રોમાંચ જાગે!

આ જાતનો તરવરાટ નહિ નહિ તોય પંદરેક વર્ષથી થતો હતો. ઓક્ટોબર ૧૬, ૨૦૦૯ના રોજ ગ્રીનવીચ વેધશાળાની મુલાકાત લીધી ત્યારે ઘડીભર માનવામાં ન આવ્યું કે અહીંથી હજારો કિલોમીટર દૂર અમદાવાદમાં ‘સફારી’ની ઓફિસમાં બેઠા બેઠા અત્યાર સુધી જેના વિશે ઘણી બધી વખત લખ્યું અને જેને માત્ર ફોટામાં જ આટલાં વર્ષ જોતા રહ્યા તે ગ્રીનવીચની રોયલ ઓબ્ઝર્વેટરી અત્યારે નજર સામે છે! એક અજબ પ્રકારનો થનગનાટ થતો હતો, જેને કારણે ઊંચી ટેકરી પર આવેલી વેધશાળાનું ચઢાણ મોટાં ડગલાં ભરીને ચઢી જવાનું જોમ અને જોર આવી ગયું.
ગ્રીનવીચ વેધશાળાના પ્રાંગણમાં આવેલી (૧૮૫૨માં બનેલી) શેપર્ડ ક્લોકના પહેલાં તો આઠ-દસ ફોટા ખેંચી લીધા. ત્યાર બાદ વેધશાળામાં દાખલ થયા અને યુરેનસ ગ્રહના શોધક બ્રિટિશ ખગોળશાસ્ત્રી વિલિયિમ હર્ષલે બનાવેલા ટેલિસ્કોપનું મોડેલ જોયું અને પછી ઉતાવળા પગલે સીધા પ્રાઇમ મેરિડિયન કહેવાતી આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંકરેખા પાસે પહોંચ્યા. પૃથ્વીના શૂન્ય અંશ રેખાંશની કલ્પિત લીટીને અહીં છએક ઈંચ જાડા પટ્ટા તરીકે દર્શાવી છે. (ઉપરનો ફોટો). એક પગ પટ્ટાની ડાબી તરફ અને એક પગ જમણી તરફ રાખીને ઊભા રહો, એટલે એમ કહી શકાય કે પૃથ્વીના પૂર્વ-પશ્ચિમ એમ બેઉ ગોળાર્ધ પર એક જ સમયે સામટી હાજરી આપી! આ જાતનો, પણ જરા જુદો અનુભવ વિષુવવૃત્ત પાસે કરી શકાય, જ્યાં શૂન્ય અંશ અક્ષાંશની બેય તરફ પગ ફેલાવીને પૃથ્વીના ઉત્તર-દક્ષિણ ગોળાર્ધ પર એકસાથે પગ મૂક્યા ગણાય.

આંતરરાષ્ટ્રીય દિનાંકરેખા ઉપરાંત ગ્રીનવીચની વેધશાળામાં જોવા જેવાં આકર્ષણોઃ વેધશાળાનું ૨૮ ઈંચ વ્યાસનું ટેલિસ્કોપ, શૂન્ય અંશ રેખાંશ સૂચવવા વેધશાળાથી સૂર્યાસ્ત પછી રોજ તાકવામાં આવતો લેસરનો લીલા રંગનો શેરડો, ખગોળશાસ્ત્રી જ્હોન ફ્લેમસ્ટીડનો આવાસ, મિલેનિયમ ક્લોક તથા બપોરે બરાબર ૧:૦૦ વાગ્યે ઉપર ચડતો અને થોડા વખતમાં ફરી નીચે આવતો લાલ રંગનો ટાઇમ બોલ. આ ઉપરાંત વેધશાળાનું પ્રાચીન મકાન પોતે નિરાંતે જોવા જેવું છે. પ્રાઇમ મેરિડિયન લાઇનની બાજુમાં એક ઓટોમેટિક મશીન મૂકવામાં આવ્યું છે. એક પાઉન્ડનો સિક્કો તેમાં નાખો, એટલે A4 સાઇઝનો પ્રિન્ટઆઉટ બહાર નીકળે છે. ગ્રીનવીચ વેધશાળાની કઇ તરીખે અને કયા સમયે તમે મુલાકાત લીધી તેની વિગત પ્રિન્ટઆઉટમાં છપાઇને આવે છે. યાદગીરી તરીકે એ પ્રિન્ટઆઉટ સાચવી રાખવા જેવો બને છે. ઊંચી ટેકરી પર આવેલી વેધશાળાની ચોતરફનો લીલોછમ પ્રદેશ એટલો રળિયામણો છે કે પ્રકૃતિપ્રેમીઓ અહીં આખો દિવસ સહેલાઇથી પસાર કરી શકે.

વેધશાળાના પ્રાંગણમાં કેટલાક કલાકો વીતાવીને, ટાઇમ બોલને ચઢતો અને ઊતરતો જોઇને, રોયલ ઓબ્ઝર્વેટરીના ઘણા બધા ફોટાઓ પાડીને તેમજ ત્યાંની ગિફ્ટ શોપમાંથી યાદગીરીરૂપે બે પ્રતીકો ખરીદીને અમે વળતો પ્રવાસ આરંભ્યો. અહીં હજી કેટલોક સમય રહેવાની તીવ્ર ઇચ્છા હતી, પણ આગામી મુકામે પહોંચવું જરૂરી હતું. આ મુકામ એટલે નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમ, જ્યાં પહેલી વારની મુલાકાત વખતે કેટલાક હોલ અમે ચૂકી ગયા હતા. ગ્રીનવીચના કટી સરાક સ્ટેશનેથી DLR માં બેસી અમે બૉ-રોડ સ્ટેશને ઊતર્યા અને ત્યાંથી સાઉથ કેન્સિંગ્ટનની ટ્રેન પકડી. અગાઉ નેચરલ હિસ્ટ્રી મ્યુઝિયમમાં જે વિભાગો જોવાના રહી ગયા હતા તેમની મુલાકાત લીધા બાદ સાંજે વળી હોટલભેગા થયા.

આવતી કાલે લંડનની ઉત્તર-પશ્ચિમે ત્રીસેક કિલોમીટર છેટે આવેલા હેન્ડન નામના સ્થળે જવાનું હતું--જ્ઞાનવિજ્ઞાનની વધુ એક રોમાંચક સફર માટે તથા સરપ્રાઇઝ માટે!

(ક્રમશઃ)

લંડનઃ ‘સફારી’ની સ્ટડી-ટૂરનું સફરનામું (ભાગ-૪)

લંડન
ઓક્ટોબર ૧૫, ૨૦૦૯

બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ

સેન્ટ્રલ લંડનના ધ બેન્ક કહેવાતા વિસ્તારમાં બ્રિટનની ઘણી રાષ્ટ્રીય તેમજ આંતરરાષ્ટ્રીય બેન્કોનાં મકાનો આવેલાં છે. બધાંમાં સૌથી ધ્યાનાકર્ષક મકાન થ્રેડનીડલ સ્ટ્રીટ પર આવેલું બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડનું છે. ઈંગ્લેન્ડની પહેલવહેલી બેન્કનું તે મકાન છેક ૧૬૯૪માં બનેલું, એટલે બાંધણી ગોથિક પ્રકારની છે. દેખાવે તે એકાદ શાહી મહેલ જેવું લાગે, પણ પ્રથમ નજરે બેન્ક જેવું તો લગીરે નહિ. ત્રણસો વર્ષ પુરાણી બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડનો વહીવટી કારોબાર આજે પણ ચાલે છે અને બ્રિટનની ચલણી નોટો તેના નેજા અને નામ હેઠળ બહાર પાડે છે. (નોંધઃ મકાનમાં દસ હજાર સ્ક્વેર ફીટમાં પથરાયેલું બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડ મ્યુઝિયમ પણ છે).

સેન્ટ પોલ્સ કેથેડ્રલ

બેન્ક ઓફ ઈંગ્લેન્ડના ભવ્ય અને વિશાળ વ્યાપમાં ફેલાયેલા મકાનને ફરતે ચકરાવો મારી ગ્રેસહામ સ્ટ્રીટના રસ્તે ચાલતા અમે સેન્ટ પોલ્સના દેવળે (કેથેડ્રલે) પહોંચ્યા. કદ, બાંધકામ અને કારીગરી એ ત્રણેય બાબતે એ દેવળ અદ્ભુત છે. દેવળની એન્ટ્રી ફી અગિયાર પાઉન્ડ છે, પણ સાંજે પાંચ વાગ્યે થતી પ્રાર્થના વખતે દેવળની મુલાકાત લો તો ફી લેવામાં આવતી નથી. (નોંધઃ કેથેડ્રલની પડખે આવેલું ઈંટોનું/બ્રિક સ્ટ્રક્ચરવાળું ટિપિકલ બ્રિટિશ ડિઝાઇનનું મકાન સરસ છે).

બ્રિટિશ મ્યુઝિયમ

સેન્ટ પોલ્સ કેથેડ્રલથી હોલબોર્ન વાયડક્ટ અને હાઇ હોલબોર્ન થઇને (બેઉ તરફનાં વિક્ટોરિયન તેમજ મોડર્ન મકાનો જોવાની મઝા માણતા) લગભગ અડધો-પોણો કલાકે અમે બ્લૂમ્સબરી વિસ્તારમાં આવેલા બ્રિટિશ મ્યુઝિયમે પહોંચ્યા. અઢારમી સદીમાં બનેલા ત્રણ માળના બ્રિટિશ મ્યુઝિયમના કુલ ૯૫ ઓરડાઓમાં મૂકેલા ઇજિપ્ત, ગ્રીસ, રોમ, પર્શિયા (ઇરાન), ચીન, કોરિયા, ભારત, આફ્રિકા વગેરે દેશ-પ્રદેશોની પ્રાચીન મૂર્તિઓનો, કલાકૃતિઓનો, પેઇન્ટિંગ્સનો, આભૂષણોનો તેમજ શસ્ત્રોનો પાર નથી. આ મ્યુઝિયમના કદનો તેમજ તેના કલેક્શનનો ખ્યાલ વધુ સારી રીતે મેળવવો હોય તો આટલું વાંચોઃ

ધારો કે કોઇ કલાપ્રેમી વ્યક્તિ આજે બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં પ્રવેશે છે. મ્યુઝિયમમાં મૂકેલા દરેકેદરેક કલાત્મક નમૂનાને જોવામાં તે માત્ર ૧ મિનિટ વીતાવે છે અને એ ધોરણે ત્યાંના ૯૫ ઓરડાની તે મુલાકાત લે છે. ખાવા-પીવા માટે તેમજ ઊંઘવા માટે બિલકુલ સમય એ કલાપ્રેમી ફાળવતો નથી અને મ્યુઝિયમમાં દિવસ-રાત પોતાનું અવલોકન મિનિટના ૧ નમૂના લેખે ચાલુ રાખે છે એમ ધારી લો. આખું મ્યુઝિયમ જોઇ રહેતાં તો પછી તેને કેટલો સમય લાગે? માનો યા ન માનો જેવો જવાબ છેઃ બાર વર્ષ!

બ્રિટિશ મ્યુઝિયમની ભવ્યતા અંગે અમને ખ્યાલ હતો, એટલે કયા વિભાગોની મુલાકાત લેવી તે નક્કી કરી રાખ્યું હતું. સૌ પહેલાં ભારતની કલાકૃતિઓનો વિભાગ જોયો. અહીં નટરાજની બેનમૂન મૂર્તિ ભારતીય ઉપરાંત વિદેશી પર્યટકો માટે પણ આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. ગણેશની કદી ન જોઇ હોય તેવી મૂર્તિઓ બ્રિટિશ મ્યુઝિયમમાં પડી છે. ઉપરાંત ભારતીય તેમજ પૂર્વ એશિયાઇ દેશોના કેટલાક મંદિરોના પ્રવેશદ્વારોના કોતરણીવાળા જંગી પથ્થરો તેમજ લક્કડિયા દરવાજા જોવા જેવા છે. પ્રાચીન ભારતની અમૂલ્ય કલાકૃતિઓ જોઇને તેમને તફડાવી લાવનાર અંગ્રેજો માટે મનોમન થોડી ઘૃણા જન્મે એ બનવાજોગ છે. અલબત્ત, એવો ભાવ જન્મે ત્યારે એક વાતે દિલાસો લઇ શકાય કે આપણી બેશકિંમતી કલાકૃતિઓ ભલે પરદેશમાં છે, પણ આજની તારીખે તે વ્યવસ્થિત જળવાયેલી પડી છે.

ચાઇનીઝ આર્ટના વિભાગમાં ક્રોકરીનું સેક્શન બહુ મોટું છે. કાચના કતારબંધ શો-કેસમાં રાખેલા પાત્રો પરની બારીક કલા આકર્ષક છે. ચાઇનીઝ આર્ટને ઉડતી નજરે જોઇને અમે ઇજિપ્ત હોલમાં ગયા, જ્યાં મમીના વિભાગમાં કેટલોક સમય વીતાવ્યો. ઇજિપ્તના રાજાઓના તાબૂત પર કરવામાં આવેલું કલાત્મક ચિત્રકામ જોવાની મજા પડી. ઇજિપ્શિયન મમીના વિશાળ હોલની બાજુમાં પ્રાચીન રોમની અને પ્રાચીન ગ્રીસની કલાકૃતિઓ જોવા જેવી છે. સમયમાપનનો ઇતિહાસ રજૂ કરતી એન્ટિક ઘડિયાળોનો ક્લોક રૂમ તેમજ જે તે દેશના પ્રાચીન ચલણી સિક્કાઓ દર્શાવતો મની રૂમ પણ વર્થ વિઝિટિંગ છે. મની રૂમમાં મોગલ સમયના અમુક ચલણી સિક્કા તેમજ ભારતમાં પોર્તુગિઝ શાસન સમયની ચલણી નોટ દુર્લભ કહી શકાય તેવા એક્ઝિબિટ્સ છે.
બાંધણીની દ્રષ્ટિએ જોતાં બ્રિટિશ મ્યુઝિયમનું મકાન ભવ્ય હોવા છતાં બહારથી બિલકુલ ઓર્ડિનરી લાગે, પણ અંદર પ્રવેશ્યા બાદ તેનો સેન્ટ્રલ હોલ જોઇને ‘આહા!’નો સહજ ઉદગાર નીકળ્યા વિના ન રહે. સેન્ટ્રલ હોલની સ્કાયલાઇટિંગવાળી સિલિંગ પોતે (ઉપરનો ફોટો) મોડર્ન આર્કિટેક્ટરનો અદ્ભુત નમૂનો છે.

બી.બી.સી. રેડિઓનું હેડક્વાર્ટર

‘Live from London this is the BBC world service...’ એ વાક્ય રેડિઓ પર વર્ષોથી વારંવાર સાંભળેલું. આ પેટન્ટ વાક્ય લંડનમાં ચોક્કસ કયા સ્થળેથી પ્રસારિત થાય છે એ જાણવાની મને ભારે ઉત્સુકતા હતી, એટલે બ્રિટિશ મ્યુઝિયમથી થોડેક છેટે (લગભગ પોણા ત્રણ કિલોમીટરે) આવેલા બ્રિટિશ બ્રોડકાસ્ટિંગ કોર્પોરેશન/BBCના મુખ્યાલયની વિઝિટ મારા ટુર પ્રોગ્રામમાં સામેલ કરી રાખી હતી. હોલબોર્નથી ઓક્સફોર્ડ સ્ટ્રીટના (શોપિંગ એરિયા હોવાના કારણે) ભીડભાડભર્યા રસ્તે ચાલતા અમે ઓક્સફર્ડ સર્કસ પહોંચ્યા અને ત્યાંથી જમણી તરફની લેનમાં પોર્ટલેન્ડ પ્લેસ ખાતે BBC નું મકાન ધરાઇને જોયું. મકાનનું રિનોએશન કામ ચાલુ હતું, છતાં કેટલાક ફોટા પાડ્યા અને પછી રિજન્ટ સ્ટ્રીટ પાસેથી ૯૪ નંબરની ડબલ ડેકર લાલ બસમાં માર્બલ આર્ચ પહોંચ્યા. (લંડનની બસમાં અમારો એ પહેલો પ્રવાસ હતો).

હાઇડ પાર્ક

માર્બલ આર્ચની સામે સાડા ત્રણસો એકરમાં પથરાયેલો હાઇડ/Hyde પાર્ક પિકનિક પ્રેમીઓ ઉપરાંત પ્રકૃતિશોખીનો માટે પણ મુલાકાત લેવા જેવો છે. અલબત્ત, એ વિશાળ ગાર્ડનમાં અમારા રસનો વિષય સ્પીકર્સ કોર્નર કહેવાતો એરિયા હતો. સરકારની વિરૂદ્ધમાં બોલવા માગતા, ગેરવાજબી લાગતા સરકારી નિર્ણયોને જાહેરમાં વખોડવા માગતા, ગ્રીન હાઉસ ઇફેક્ટથી માંડીને હ્યુમન રાઇટ્સ સુધીના ગમે તે વિષય પર પોતાના મંતવ્યો રજૂ કરવા માગતા ભાષણપ્રેમી લોકો માટે સ્પીકર્સ કોર્નર પ્રચલિત સ્થળ છે. અહીં તેઓ જાહેરસભાઓ યોજી શકે છે--અને તે સામે સરકારના કે પુલિસના પક્ષેથી કોઇ રોકટોક નથી. એક બાબતનું ધ્યાન બોલનારે જો કે રાખવું પડે છેઃ પુલિસ કાર્યવાહીથી બચવું હોય તો સ્પીકર્સ કોર્નરના ‘મંચ’ પરથી રાણી એલિઝાબેથની કે શાહી કુટુમ્બની વિરૂદ્ધમાં એક પણ શબ્દ તેણે બોલવો ન જોઇએ.

સ્પીકર્સ કોર્નરની મુલાકાત પછી માર્બલ આર્ચ ટ્યૂબ સ્ટેશનેથી અમે ઓલ્ગેટ ઇસ્ટની ટ્રેન લીધી. રાત્રે હોટલ પહોંચ્યા બાદ લંડનનો સ્ટ્રીટ મેપ ખોલીને બેઠા ત્યારે ખ્યાલ આવ્યો કે સવારથી સાંજ સુધીમાં અમે પગપાળા ખેડેલો પ્રવાસ દસ કિલોમીટરથી ઓછો નહોતો.

(ક્રમશઃ)